KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasida 2023-yil yakunlari bo‘yicha ko‘chmas mulk bitimlari soni 292 mingdan oshgan bo‘lib, bu 2022-yilga nisbatan 4,2% o‘sishni ko‘rsatadi [1]. Xususan, ipoteka kreditlari hajmi yil davomida 25 trillion so‘mga yetib, umumiy bank kredit portfelida salmoqli ulushni tashkil etmoqda [2]. Shuningdek, 2024-yilning birinchi choragida raqamli iqtisodiyotning yalpi ichki mahsulotdagi ulushi 7% ga yetganligi, jumladan, raqamli mulklar bilan bog‘liq tranzaksiyalar soni va qiymati sezilarli darajada oshganligi qayd etilgan [3]. Jahon bozorida esa, global mulk bozori hajmi 2023-yilda 349 trillion AQSh dollarini tashkil etgan [4], bu esa mulk huquqining iqtisodiy ahamiyatini yaqqol ko‘rsatadi. Ushbu raqamlar mulk huquqi institutining mamlakat iqtisodiy rivojlanishidagi fundamental o‘rni va aholining farovonligini ta’minlashdagi asosiy rolini tasdiqlaydi. Mulk huquqi jamiyatning iqtisodiy va ijtimoiy barqarorligini ta’minlashning asosiy poydevori hisoblanadi. Bugungi globallashuv va raqamli transformatsiya davrida mulk huquqi bilan bog‘liq an’anaviy tushunchalar va amaliyotlar yangi chaqiriqlarga duch kelmoqda. Xususan, raqamli mulklar, jumladan, kriptoaktivlar, NFT (nomutanosib tokenlar) va domen nomlari kabi yangi mulk turlarining paydo bo‘lishi, ularni huquqiy tartibga solish bo‘yicha milliy va xalqaro miqyosda yagona yondashuvlarning yo‘qligi mulk huquqi sohasida dolzarb muammolarni keltirib chiqarmoqda. Bundan tashqari, er resurslaridan samarali foydalanish, mulkni himoya qilish mexanizmlarini takomillashtirish va investitsiya muhitini yaxshilash maqsadida mulk huquqining predmeti va manbalarini chuqur tahlil qilish hamda amaldagi qonunchilikni modernizatsiya qilish zarurati yuzaga kelmoqda. Mulk huquqi masalalari qadimdan olimlar e'tiborida bo'lib kelgan. Xalqaro miqyosda, Ronald Coase (1960) o‘zining "Ijtimoiy xarajatlar muammosi" asarida mulk huquqining aniq belgilanishi va himoya qilinishi transaktsion xarajatlarni kamaytirish orqali resurslardan samarali foydalanishga olib kelishini ko'rsatgan [5]. Douglass North (1990) esa institutsional nazariya doirasida mulk huquqi instituti iqtisodiy o‘sishning fundamental omili ekanligini ta’kidlab, xususiy mulkchilikning rivojlangan mamlakatlardagi ahamiyatini tahlil qilgan [6]. Hernando de Soto (2000) o‘zining "Kapital siri" nomli asarida rivojlanayotgan mamlakatlarda mulk huquqining rasmiy r ...