KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda mamlakat yalpi ichki mahsulotining o'sishi 6% ni tashkil etdi [1], inflyatsiya darajasi esa 9,2% atrofida qayd etildi [2]. Bu ko'rsatkichlar iqtisodiy faoliyatning dinamikligini ko'rsatsa-da, raqobatning turli ko'rinishlari sharoitida narx shakllanishining murakkab mexanizmlari, ayniqsa, bozorlarda narx barqarorligini ta'minlash va iste'molchilar huquqlarini himoya qilishda o'ta dolzarbdir. Jahon banki ma'lumotlariga ko'ra, global raqobatbardoshlik indeksi bo'yicha O'zbekistonning pozitsiyasi so'nggi besh yilda sezilarli darajada yaxshilangan bo'lsa-da, bozorlarda sog'lom raqobat muhitini yaratish va monopolistik tendensiyalarni cheklash bo'yicha hali ham jiddiy chora-tadbirlarga ehtiyoj mavjud [3]. Jumladan, asosiy iste'mol tovarlari bozorlarida, ayniqsa oziq-ovqat mahsulotlari va qurilish materiallari sanoatida narx belgilash jarayonlari ba'zan shaffof emasligi, bu esa narx tebranishlariga va iste'molchilarning xarid qobiliyatining pasayishiga olib kelishi mumkinligi kuzatiladi [4]. Bugungi kunda jahon iqtisodiyotidagi global o'zgarishlar, texnologik innovatsiyalar va geosiyosiy vaziyatlarning narx shakllanishiga ta'siri yanada kuchaymoqda. Raqobatning turli turlari – mukammal raqobat, monopoliya, oligopoliya va monopolistik raqobat – har biri narx belgilash strategiyalariga o'ziga xos tarzda ta'sir ko'rsatadi [5]. Ushbu sharoitlarda narxning shakllanish xususiyatlarini chuqur tahlil qilish, mavjud muammolarni aniqlash va ularni bartaraf etish bo'yicha samarali mexanizmlarni ishlab chiqish iqtisodiyotning barqaror rivojlanishi uchun fundamental ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, O'zbekistonda bozor iqtisodiyotiga o'tish jarayonining chuqurlashuvi va bozor munosabatlarining rivojlanishi sharoitida raqobat muhitini yaxshilash, narx belgilashda shaffoflikni ta'minlash va samaradorlikni oshirish masalasi dolzarb muammolardan biri bo'lib qolmoqda [6]. Shu bois, mazkur mavzu bo'yicha ilmiy izlanishlar nafaqat nazariy bilimlarni boyitadi, balki amaliy tavsiyalar orqali iqtisodiy siyosatni takomillashtirishga ham xizmat qiladi. Mavzuning o'rganilganlik darajasi xalqaro va mahalliy miqyosda keng qamrovli tadqiqotlarga ega. Jahon olimlari orasida Adam Smit (1776) "ko'rinmas qo'l" tushunchasini kiritib, raqobat sharoitida narxning o'z-o'zidan shakllanishi va resurslarning samarali taq ...