KURS ISHI

KIRISH Bugungi kunda dunyo iqtisodiyotida aholi daromadlari va ularning shakllanish mexanizmlari iqtisodiy rivojlanishning asosiy indikatorlaridan biri hisoblanadi. Jahon bankining 2023-yilgi hisobotiga ko'ra, dunyoda yalpi ichki mahsulot (YaIM) hajmi 105 trillion AQSh dollaridan oshgan bo'lib, uning aholi jon boshiga to'g'ri keladigan ulushi daromadlar darajasini ko'rsatuvchi muhim ko'rsatkichdir. O'zbekistonda esa so'nggi yillarda YaIMning o'rtacha yillik o'sish sur'ati 6-7% atrofida saqlanib kelmoqda [1]. Ushbu o'sishning aholi daromadlariga qanchalik ta'sir ko'rsatayotganini tahlil qilish, daromadlar tarkibini, ularning shakllanish manbalarini chuqur o'rganish bugungi kunning dolzarb masalalaridan biridir. Iste'mol savatchasi narxining o'zgarishi va inflyatsiya darajasining ko'tarilishi natijasida aholining nominal daromadlari o'ssada, real daromadlarining qisqarib ketishi ijtimoiy-iqtisodiy barqarorlikka xavf tug'dirishi mumkin. Shuning uchun ham daromadlar tengsizligini kamaytirish, aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlarining moddiy ahvolini yaxshilash va tadbirkorlik faolligini rag'batlantirish orqali daromadlarni oshirish bugungi kunning eng muhim iqtisodiy va ijtimoiy vazifalaridan biri hisoblanadi. Aholi daromadlari muammosining murakkabligi va ijtimoiy-iqtisodiy hayotdagi o'rni sababli dunyo va O'zbekiston iqtisodiyotining ko'plab tadqiqotchilari diqqat markazida bo'lib kelgan. Xususan, Adam Smit "Millat boylig'i" asarida mehnat taqsimoti va uning natijasida yuzaga keladigan iqtisodiy o'sish hamda daromadlar shakllanishi mexanizmlariga asos solgan [2]. Karl Marks esa kapitalistik jamiyatda daromadlarning tengsiz taqsimlanishi va uning sabablari, xususan, mehnatkashlar va kapitalistlar o'rtasidagi munosabatlar haqida chuqur tahlillar olib borgan [3]. Keyingi davrlarda esa Milton Fridman nazariyasi aholi daromadlarining ko'payishida pul-kredit siyosatining rolini ta'kidlagan bo'lsa, Pol Samuelson o'zining "Iqtisodiyot" darsligida makroiqtisodiy ko'rsatkichlar, shu jumladan, milliy daromad va uning taqsimoti haqida keng qamrovli ma'lumotlar bergan [4]. O'zbekistonlik iqtisodchilar B.A. Jalolov, Sh.S. Sharipov, U.V. Vohidovlar O'zbekistonda bozor iqtisodiyoti sharoitida aholi daromadlarining shakllanishi, milliy boylikning samarali taqsimlanishi va daromadlar tengsizligini kamaytirish bo'yicha tadqiqotlar olib borganlar [6, 7, 8]. Jumladan, B. ...