KURS ISHI

KIRISH Jahon neft va gaz sanoatida nordon gazlarni tozalash bozori hajmi 2023-yilda 34.2 milliard AQSH dollarini tashkil etgan bo‘lib, 2030-yilga borib yillik o‘rtacha 5.8% o‘sish sur’ati bilan 50.7 milliard AQSH dollariga yetishi kutilmoqda [1]. Bu o‘sish nafaqat qat’iy ekologik qoidalar bilan, balki uglevodorod xomashyosiga bo‘lgan global talabning ortishi hamda tabiiy gaz tarkibidagi zararli komponentlarni kamaytirish zaruriyati bilan izohlanadi. Xususan, O‘zbekistonda esa tabiiy gaz qazib olish hajmi 2023-yilda 50.7 milliard kub metrga yetgan [2], shundan taxminan 20% ga yaqini oltingugurtli birikmalar, xususan vodorod sulfid (H2S) va karbonat angidrid (CO2) miqdori yuqori bo‘lgan nordon gazlardan iborat [3]. Bu holat tozalash jarayonlarining samaradorligini oshirish, avariya xavfini kamaytirish va atrof-muhitni muhofaza qilish bo‘yicha keskin chora-tadbirlar ko‘rishni talab etadi. Hozirgi kunda neft-gaz sanoatida nordon gazlarni tozalash texnologiyalari, ayniqsa absorberlarning ishlashi bilan bog‘liq bir qator hal etilmagan muammolar mavjud. Jumladan, amalda qo‘llanilayotgan absorberlarning loyihalash va hisoblash metodikalari har doim ham optimal samaradorlikni ta’minlay olmayapti, bu esa operatsion xarajatlarning ortishiga, energiya sarfining ko‘payishiga va ekologik izlarning kattalashishiga olib kelmoqda [4]. Bundan tashqari, mavjud tizimlar ko‘pincha gaz tarkibining o‘zgaruvchanligiga moslashuvchan emas, bu esa regeneratsiya jarayonlarining tez-tez buzilishiga va amin eritmasining degradatsiyasiga sabab bo‘ladi [5]. O‘zbekiston sharoitida eski uskunalar bilan ishlash, zamonaviy avtomatlashtirish va monitoring tizimlarining yetishmasligi ham absorberlar samaradorligini pasaytiruvchi omillardan biri hisoblanadi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi bo‘yicha jahon olimlari tomonidan salmoqli ishlar amalga oshirilgan. Masalan, Kohl va Nielsen (1997) o‘zlarining "Gas Purification" nomli fundamental asarlarida aminli tozalash jarayonlarining nazariy asoslari va amaliy jihatlarini chuqur tahlil qilib, mass-transfer jarayonlari va absorberlarning loyihalash printsiplarini batafsil yoritib berganlar [6]. Bu asar soha mutaxassislari uchun asosiy qo‘llanmalardan biri bo‘lib qolmoqda. Treybal (1981) o‘zining "Mass-Transfer Operations" kitobida absorberlarda mass-transfer samaradorligini hisoblashning turli modellarini taklif qilgan va nazariy hisoblash metodla ...