KURS ISHI

KIRISH So'nggi yillarda sanoat tarmoqlarining atrof-muhitga ta'siri global miqyosda tobora dolzarb muammoga aylanib bormoqda. Jahon banki ma'lumotlariga ko'ra, global iqtisodiy faoliyat natijasida atmosferaga yiliga o'rtacha 50 milliard tonnadan ortiq issiqxona gazlari chiqarilmoqda, bu esa iqlim o'zgarishi va ekologik muvozanatning buzilishiga olib kelmoqda [1]. O'zbekistonda ham ushbu muammo jiddiy tus olgan bo'lib, Davlat statistika qo'mitasi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda respublikadagi sanoat korxonalari tomonidan atmosferaga chiqarilgan zararli moddalar hajmi 2,5 million tonnadan oshdi, bu 2022-yilga nisbatan 8% ga ko'pdir [2]. Xususan, sanoat chiqindilarining 70% dan ortig'i qishloq xo'jaligi yerlarining degradatsiyasiga va suv resurslarining ifloslanishiga sabab bo'lmoqda, bu esa aholi salomatligi va oziq-ovqat xavfsizligiga bevosita tahdid soladi [3]. Ushbu ko'rsatkichlar sanoat korxonalarining ekologik javobgarligini kuchaytirish va barqaror rivojlanish tamoyillarini joriy etish zaruratini yaqqol ko'rsatadi. Bugungi kunda sanoat ifloslanishining oqibatlarini bartaraf etish va atrof-muhitni muhofaza qilish bo'yicha mavjud mexanizmlar yetarli darajada samarali emas. Ekologik javobgarlikning huquqiy asoslari, uni qo'llash amaliyoti va ifloslantiruvchi to'laydi prinsipi konsepsiyasining to'liq tatbiq etilmagani qator muammolarni keltirib chiqarmoqda. Jumladan, ekologik nazoratning zaifligi, yetkazilgan zararni baholash metodologiyasining noaniqligi, jarimalar tizimining past samaradorligi hamda korxonalar tomonidan ekologik standartlarga rioya etmaslik holatlari keng tarqalgan [4]. Ayniqsa, yashil iqtisodiyotga o'tish sharoitida sanoat tarmoqlarining ekologik samaradorligini oshirish va ularning atrof-muhitga ta'sirini kamaytirishga qaratilgan kompleks yechimlarni ishlab chiqish dolzarb vazifa hisoblanadi. Mavzuning o'rganilganlik darajasi bo'yicha jahon olimlari tomonidan ko'plab tadqiqotlar olib borilgan. Masalan, J.B.Opschoor va L.B.Vos (1989) "ifloslantiruvchi to'laydi" prinsipining iqtisodiy asoslarini chuqur tahlil qilib, uning ekologik samaradorligini oshirish yo'llarini ko'rsatib bergan [5]. R.Costanza va hamkasblari (1997) ekotizim xizmatlarining iqtisodiy qiymatini baholash metodologiyasini taklif etib, atrof-muhitga yetkazilgan zararning moliyaviy oqibatlarini aniqroq hisoblash imkonini yaratgan [6]. M.Portney (2000) atrof-muhitni muhof ...