KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasi Energetika vazirligi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda mamlakatning elektr energiyasiga bo'lgan yillik talabi 80 mlrd kVt/soatdan oshgan va bu ko'rsatkich har yili o'rtacha 5-7% ga o'sib bormoqda [1]. Shu bilan birga, 2022-yilda respublikada elektr energiyasining 85% dan ortig'i issiqlik elektr stansiyalarida ishlab chiqarilgan bo'lib, ularning asosiy qismi eskigan va texnologik jihatdan samaradorligi past bo'lgan bug' turbinali qurilmalardan iborat [2]. Global miqyosda bug' gaz qurilmalari bozori 2023-yilda 20,5 mlrd dollarni tashkil etgan va 2030-yilga borib 30,2 mlrd dollarga yetishi prognoz qilinmoqda, bu esa ushbu texnologiyaning energiya ishlab chiqarishdagi global ahamiyatini ko'rsatadi [3]. Mazkur raqamlar energetika sohasida innovatsion yechimlarga bo'lgan ehtiyojni, xususan, energiya samaradorligini oshirish va ekologik izni kamaytirish maqsadida bug' gaz qurilmalarini joriy etishning dolzarbligini yaqqol ko'rsatib turibdi. Bugungi kunda jahon miqyosida energetika sektori jiddiy transformatsiya jarayonini boshdan kechirmoqda, bu esa energiya xavfsizligini ta'minlash, ishlab chiqarish samaradorligini oshirish va iqlim o'zgarishiga qarshi kurashish kabi bir qator murakkab muammolarni keltirib chiqarmoqda. Ayniqsa, O'zbekiston kabi tez rivojlanayotgan mamlakatlarda aholi va sanoatning o'sib borayotgan energiya talabini qondirish bilan birga, qazilma yoqilg'ilarga qaramlikni kamaytirish va atrof-muhitga ta'sirni yumshatish masalasi ustuvor ahamiyat kasb etmoqda. Bug' gaz qurilmalari (BGQ) an'anaviy issiqlik elektr stansiyalariga nisbatan sezilarli darajada yuqori issiqlik samaradorligi (60% va undan yuqori) hamda emissiya ko'rsatkichlarini (CO2 emissiyasini 30-40% gacha kamaytirish imkoniyati) ta'minlash salohiyatiga ega bo'lib, bu ularni zamonaviy energetika tizimining muhim tarkibiy qismiga aylantiradi [5]. Biroq, ushbu texnologiyalarni joriy etishda investitsion xarajatlar, operatsion murakkabliklar va mahalliy sharoitlarga moslashtirish bilan bog'liq hal etilmagan muammolar mavjud bo'lib, mazkur kurs ishi aynan shu jihatlarni atroflicha o'rganishga qaratilgan. Bug' gaz qurilmalarining nazariy va amaliy jihatlari bo'yicha xalqaro miqyosda ko'plab tadqiqotlar olib borilgan. Jumladan, **S. D. Kalina (1984)** bug' gaz sikllarining termodinamik tahlili va samaradorligini oshirish bo'yicha fundamental ishlar olib borgan, ...