KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda paxta tolasining jahon bozoridagi ulushi 2023-yilda 2.5% dan 3.1% gacha oshgan bo‘lib [1], bu ko'rsatkich paxtachilik sanoatining mamlakat iqtisodiyotidagi muhim rolini tasdiqlaydi. Shuningdek, 2022-yilda O'zbekistonda jami 3.7 million tonna paxta xomashyosi yetishtirilgan [2], uning 90% dan ortig'i mahalliy paxta tozalash korxonalarida qayta ishlangan [3]. Biroq, paxta xomashyosini dastlabki qayta ishlash, xususan, chigitli paxtani tozalash jarayonida energiya sarfi har bir tonna xomashyo uchun o‘rtacha 30-40 kVt/soatni tashkil etadi [4], bu esa mahsulot tannarxiga sezilarli ta'sir ko'rsatadi. Paxta xomashyosini tozalashda tola yo'qotishlari o‘rtacha 0.5-1.5% atrofida bo‘lib [5], bu yillik 18.5 ming tonnadan 55.5 ming tonnagacha tola yo'qotishlariga olib kelishi mumkin. Shu sababli, 100 tonna chigitli paxta xomashyosini tozalash texnologiyasini takomillashtirish orqali resurs tejamkorligini oshirish va mahsulot sifatini yaxshilash dolzarb ilmiy va amaliy vazifa hisoblanadi. Bugungi kunda paxta sanoatida chigitli paxtani tozalash jarayonini optimallashtirish bir qator hal etilmagan muammolarni o'z ichiga oladi. Jumladan, mavjud tozalash uskunalarining eskirganligi, ularning energiya samaradorligining pastligi hamda tozalash samaradorligini oshirish bilan birga tola yo'qotishlarini kamaytirish zarurati muhim hisoblanadi. Paxta xomashyosining navlari va turlari, uning ifloslanish darajasi hamda mexanik shikastlanishga moyilligi kabi omillar tozalash jarayonining murakkabligini oshiradi. Shu bilan birga, zamonaviy texnologiyalarni joriy etish orqali tozalash jarayonini avtomatlashtirish, sifat nazoratini kuchaytirish va xomashyodan oqilona foydalanish bo'yicha ilmiy asoslangan yechimlarni topish paxtachilik klasterlari va paxta tozalash korxonalari oldida turgan asosiy vazifalardan biridir. Mavzuning o'rganilganlik darajasi bo'yicha, xalqaro miqyosda chigitli paxtani tozalash texnologiyalari bo'yicha ko'plab tadqiqotlar olib borilgan. Jumladan, **J. L. Bangle** (2005) paxtani tozalash jarayonida tola shikastlanishini kamaytirish usullarini o'rganib, tolalarning elastikligini saqlashga yo'naltirilgan yangi uskunalar dizaynini taklif qilgan [6]. **P. A. Baker** (2010) tozalash samaradorligini oshirishda vibratsion tozalagichlarning rolini tahlil qilib, ularning energiya sarfini optimallashtirish modelini ishlab chiqqan [7]. **K. E. Hughs** ...