KURS ISHI

KIRISH 1873-yilgi Xiva yurishi va Gandimiyon shartnomasining nazariy-metodologik asoslari hamda amaliy tadqiqoti bugungi kunda ham o'zining tarixiy, siyosiy va geosiyosiy ahamiyatini yo'qotmagan. O'zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda mamlakatning umumiy ichki mahsuloti (YaIM) 90 milliard AQSh dollaridan oshib, har bir aholi joniga to'g'ri keladigan YaIM 2500 dollarni tashkil etdi [1]. Bu ko'rsatkichlar mustaqil davlat sifatida O'zbekistonning iqtisodiy rivojlanishini ko'rsatsa-da, tarixiy jarayonlarni tahlil qilish zamonaviy geosiyosiy vaziyatda davlat suverenitetini saqlash va mustahkamlash uchun muhim saboq bo'lib xizmat qiladi. So'nggi yillarda Markaziy Osiyo mintaqasining jahon siyosatida strategik ahamiyati ortib borayotgani, ayniqsa, energetika resurslari va transport yo'laklari uchun kurash kuchayayotgani fonida, XIX asr o'rtalaridagi yirik davlatlar, xususan, Rossiya imperiyasining mintaqadagi faoliyati chuqur tahlilni talab etadi. Ushbu mavzu bugungi kunda juda dolzarbdir, chunki Xiva xonligiga qarshi 1873-yilgi yurish va Gandimiyon shartnomasining imzolanishi O'zbekiston tarixida tub burilish nuqtasi bo'lgan. Ushbu voqealar nafaqat Xiva xonligining mustaqilligini cheklagan, balki mintaqaning siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy tuzilmalarida uzoq muddatli o'zgarishlarga sabab bo'lgan. Bugungi kunda O'zbekistonning xalqaro munosabatlardagi o'rni va mustaqil tashqi siyosati kontekstida, o'tmishdagi protektorat va mustamlakachilik tajribasini tushunish strategik ahamiyatga ega. Mavjud muammolar shundaki, bu davrdagi voqealar hali ham turli xil talqinlarga ega bo'lib, ular orasida ob'ektiv ilmiy tahlilga asoslangan, xolis baholar yetishmaydi. Xususan, Gandimiyon shartnomasining uzoq muddatli oqibatlari va uning bugungi O'zbekistonning davlat qurilishiga ta'siri to'liq o'rganilmagan. Mavzuning o'rganilganlik darajasi xalqaro miqyosda ancha keng. Amerikalik tarixchi Richard Pierce (1960) "Russian Central Asia, 1867-1917: A Study in Colonial Administration" asarida Chor Rossiyasining Turkistonni bosib olish strategiyasini va mintaqada o'rnatgan ma'muriy tizimini atroflicha yoritgan [5]. Britaniyalik olim Firuz Kazemzadeh (1968) o'zining "Russia and Britain in Persia, 1864-1914: A Study in Imperialism" nomli tadqiqotida "Katta o'yin" doirasidagi geosiyosiy raqobatni, jumladan Xiva yurishi kabi voqealarni kengroq imperi ...