KURS ISHI

KIRISH Bugungi globallashuv va axborot texnologiyalarining jadal rivojlanayotgan davrida tilshunoslikning dolzarb muammolaridan biri adabiy til, milliy til va shevalar oʻrtasidagi oʻzaro munosabatlarni, ularning shakllanishi, rivojlanishi va jamiyat hayotidagi oʻrnini ilmiy asosda oʻrganishdir. Oʻzbek tilining bugungi kundagi holati, uning milliy va global miqyosdagi rivojlanish tendensiyalari hamda milliy oʻzlikni anglashdagi roli tobora ortib bormoqda. Ma'lumotlarga ko'ra, 2023-yilda Oʻzbekistonda internet foydalanuvchilari soni 25 milliondan oshgan [1], bu esa oʻz navbatida, tilning ogʻzaki va yozma shakllarining, shu jumladan, adabiy til, milliy til va shevalarning virtual makonda tarqalishini yanada faollashtirdi. Shu bilan birga, til meʼyorlarining nazorat qilinishi va shevalardagi oʻziga xosliklarni saqlash masalasi ham kun tartibida turibdi. Bu esa ushbu kurs ishining mavzusini nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham muhim va dolzarb ekanligini koʻrsatadi. Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi adabiy til, milliy til va shevalar oʻrtasidagi murakkab munosabatlarni chuqur tahlil qilish, ularning hozirgi zamonaviy oʻzbek tilshunosligidagi oʻrnini aniqlash va ushbu sohadagi mavjud muammolarga yechim topishdir. Milliy tilning boyligini tashkil etuvchi shevalardagi oʻziga xos leksik va grammatik birliklarni ilmiy oʻrganish, ularning adabiy tilga kirib kelish mexanizmlarini aniqlash va til rivojlanishiga taʼsirini baholash bugungi kunning eng muhim vazifalaridandir. Ayrim hududiy shevalarda qoʻllaniladigan, ammo adabiy til lugʻatida kam uchraydigan soʻzlar va iboralarning ilmiy-nazariy asosda oʻrganilishi, ularni saqlash va kelajak avlodlarga yetkazish masalasi ham dolzarb hisoblanadi. Masalan, Toshkent viloyatining ayrim tumanlarida "qoʻshniga" soʻzi oʻrniga "yonikiga" iborasi ishlatilishi kabi kichik bir misol ham shevalarning oʻziga xosligini koʻrsatadi [2]. Adabiy til, milliy til va shevalar muammosi tilshunoslikda qadimdan oʻrganilib kelinayotgan boʻlsada, uning nazariy-metodologik jihatlari doimo takomillashib bormoqda. Jahon tilshunosligida N. S. Trubetskoyning fonologiya nazariyasi shevalarni klassifikatsiya qilishda muhim rol oʻynagan boʻlsa, V. V. Vinogradov adabiy til meʼyorlari va uning rivojlanishi borasida samarali tadqiqotlar olib borgan [3]. Keyinchalik, R. Jakobson tilning funksiyalari haqidagi nazariyasi bilan shevalarning ijtimoiy va k ...