KURS ISHI

KIRISH Tabiiy gazni tozalash texnologiyasida seolit adsorberlarining qoʻllanilishi jahon miqyosida jadal sur'atlarda rivojlanmoqda. Global gaz tozalash bozori hajmi 2023-yilda taxminan 15,7 milliard dollarni tashkil etdi va 2030-yilga borib, yillik o'rtacha 5,2% o'sish sur'ati bilan 22,3 milliard dollardan oshishi prognoz qilinmoqda [1]. O'zbekistonda ham tabiiy gaz qazib olish va qayta ishlash sanoati mamlakat iqtisodiyotining muhim tayanchlaridan biri bo'lib, energiya ta'minotida markaziy o'rin tutadi. Tabiiy gaz tarkibidagi zararli moddalarni, xususan, oltingugurt birikmalarini (H₂S), namlikni va karbonat angidridni ajratib olish gazni keyingi qayta ishlash, tashish va iste'mol qilish uchun zaruriy shartdir. Bu esa ushbu jarayonlarda samarali va iqtisodiy jihatdan maqbul texnologiyalarni qo'llashni talab etadi. Seolit adsorbentlari, o'zlarining yuqori selektivligi va regeneratsiya qobiliyati bilan tabiiy gazni tozalashning ko'plab muammolariga yechim taklif etadi va mazkur kurs ishining mavzusini dolzarb hamda o'rganishga munosib qiladi. Hozirgi kunda tabiiy gazni tozalash jarayonlari oldida bir qator murakkab vazifalar turibdi. Yevropa Ittifoqi va Shimoliy Amerika mamlakatlarida ekologik talablar tobora qat'iylashib bormoqda, bu esa gaz tarkibidagi H₂S kabi zararli aralashmalarni juda kam konsentratsiyagacha (masalan, <4 ppm) olib tashlashni talab etadi [2]. Shuningdek, gazni chuqur quritish (<50 ppm namlik) ham transport va sanoat uchun muhimdir. An'anaviy usullar ba'zan bu talablarni qondirishda cheklovlarga ega bo'lishi mumkin, regeneratsiya jarayonlarining energiya sarfi yuqori bo'lishi yoki adsorbentlarning tez ishdan chiqishi kabi muammolar mavjud. Bu esa yangi, samaraliroq va ekologik toza adsorbsiya texnologiyalarini, ayniqsa, seolitlardan foydalanishni joriy etish zaruratini tug'diradi. O'zbekistonda qazib olinayotgan tabiiy gazning bir qismi yuqori oltingugurtli bo'lishi mumkin, bu esa uni xalqaro standartlarga moslashtirish uchun keng ko'lamli tozalash ishlarini talab qiladi. Tabiiy gazni tozalashda adsorbsiya jarayonlari va adsorbentlardan foydalanish uzoq tarixga ega bo'lib, ko'plab tadqiqotchilarning e'tiborini tortgan. Xususan, professor **S.J. Gregg** adsorbsiya izotermalarini tushunish va tasvirlashga oid fundamental ishlari bilan tanilgan, uning "The Surface Chemistry of Solids" asari bu sohada klassika hisoblanadi [3]. **R.J. Barrer ...