KURS ISHI

KIRISH Kimyo sanoatida alkenlarning ulushi tobora ortib bormoqda, chunki ular polimerlar, plastmassalar, farmatsevtika mahsulotlari va boshqa ko'plab organik birikmalarni sintez qilishda asosiy xomashyo vazifasini o'taydi. Global alkenlar bozori 2023-yilda taxminan 250 milliard AQSh dollarini tashkil etgan bo'lib, 2030-yilga kelib bu ko'rsatkich 350 milliard dollardan oshishi kutilmoqda [1]. Ayniqsa, etilen va propilenning ishlab chiqarish hajmi va ulardan foydalanish ko'lami keyingi o'n yillikda yillik o'rtacha 4-5% ga o'sishi prognoz qilinmoqda [2]. O'zbekistonning kimyo sanoatida ham alkenlarning ahamiyati o'sib bormoqda. "O'zkimyosanoat" AJ ma'lumotlariga ko'ra, mamlakatimizda alkenlar ishlab chiqarish quvvati 2022-yilda 700 ming tonnadan oshgan bo'lib, bu so'nggi besh yilda 30% ga o'sishni anglatadi [3]. Ushbu raqamlar alkenlarga oid masalalarni, ayniqsa kimyoviy hisoblashlar asosida ularning ishlab chiqarish jarayonlarini optimallashtirish va samaradorligini oshirishni o'rganishning dolzarbligini yaqqol ko'rsatadi. Ushbu ko'rsatkichlar alkenlarning iqtisodiy va sanoat salohiyatini namoyon etib, ularning chuqur o'rganilishini talab qiladi. Hozirgi kunda kimyoviy hisoblashlar, xususan, alkenlarga oid masalalarni yechishda nazariy bilimlarni amaliyotga tatbiq etishda bir qator murakkabliklar mavjud. Talabalar va mutaxassislar ko'pincha stoixiyometrik hisoblashlar, reaksiyalar mexanizmlari, izomeriya, chiqish foizini aniqlash va xomashyo sarfini optimallashtirish kabi masalalarda qiyinchiliklarga duch kelishadi. Mavjud o'quv qo'llanmalarida amaliy masalalar yetarli darajada yoritilmagan yoki ularni yechish metodikasi chuqur tahlil qilinmagan. Natijada, nazariy bilimlarni amaliy ko'nikmalarga aylantirishda bo'shliqlar yuzaga keladi, bu esa kimyo sanoati uchun malakali kadrlar tayyorlashga salbiy ta'sir ko'rsatadi. Shu bois, alkenlar kimyosiga oid hisoblash masalalarini tizimli ravishda o'rganish, ularning yechish metodikalarini ishlab chiqish va amaliy misollar orqali tushuntirish dolzarb vazifa hisoblanadi. Alkenlar kimyosi va ular bilan bog'liq hisoblashlar bo'yicha jahon ilmiy adabiyotida keng qamrovli tadqiqotlar olib borilgan. Elias J. Corey (1990) o'z tadqiqotlarida alkenlarning stereoselektiv sintezi bo'yicha muhim ishlar qilgan bo'lib, bu organik kimyoda yangi reaksiyalarni ochishga yo'l ochgan [5]. George A. Olah (1994) karbokationlar kimyosini ...