KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasida avtomobil transporti vositalari soni so‘nggi yillarda sezilarli darajada o‘sgan bo‘lib, 2023-yil holatiga ko‘ra 4,2 milliondan ortiq avtomobil ro‘yxatga olingan [1]. Bu ko‘rsatkich 2018-yilga nisbatan qariyb 35% ga oshganligini bildiradi [2]. Shu bilan birga, 2022-yilda Toshkent shahri havosidagi PM2.5 zarrachalari konsentratsiyasi Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti tavsiyalaridan 8 baravar yuqori bo‘lgani qayd etilgan [3]. Andijon shahrida ham transport vositalarining ko‘payishi oqibatida atmosfera ifloslanishi xavfi ortib bormoqda, bu esa shahar geomexanik muhitiga, jumladan tuproq tarkibiga va inson salomatligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin [4]. Masalan, avtomobil chiqindi gazlarida bo‘ladigan og‘ir metallar (qo‘rg‘oshin, kadmiy) tuproqning ustki qatlamlarida to‘planib, uning fizik-kimyoviy xususiyatlarini o‘zgartiradi va ereroziya xavfini oshiradi [5]. Global miqyosda transport sektori umumiy havo ifloslanishining 25-30% ini tashkil etadi, bu ko‘rsatkich urbanizatsiya darajasi yuqori bo‘lgan mamlakatlarda 50% ga yetishi mumkin [6]. Ushbu tadqiqot mavzusi bugungi kunda ayniqsa dolzarb hisoblanadi, chunki Andijon shahri respublikamizning yirik sanoat va aholi punktlaridan biri bo‘lib, transport infratuzilmasining jadal rivojlanishi ekologik muvozanatga jiddiy tahdid solmoqda. Shahardagi tuproq va grunt tarkibining o‘zgarishi, shuningdek, PM2.5 va boshqa zararli moddalar konsentratsiyasining ortishi shahar geomexanik barqarorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatib, binolar va infratuzilma inshootlarining mustahkamligiga xavf tug‘dirishi mumkin [7]. Shu bilan birga, bu muammolarning kompleks geomexanik tahlili va unga asoslangan samarali boshqaruv strategiyalarini ishlab chiqish bo‘yicha mahalliy darajada ilmiy izlanishlar yetarli emas. Mavjud tadqiqotlar ko‘pincha transport ifloslanishining faqat havo sifatiga ta’siriga qaratilgan bo‘lib, uning tuproq, grunt va shahar geomexanikasiga ta’siri chuqur o‘rganilmagan [8]. Transport ifloslanishining geomexanik aspektlarini o‘rganish bo‘yicha xalqaro miqyosda bir qancha muhim ishlar amalga oshirilgan. Masalan, X. Vang (2018) o‘z tadqiqotida og‘ir metallarning avtomobil yo‘llari yaqinidagi tuproqning fizik-mexanik xususiyatlariga ta’sirini tahlil qilib, ifloslanish darajasining tuproqning plastiklik ko‘rsatkichlarini 15-20% ga o‘zgartirganini isbotladi [9]. J. Smits (2020) urbanizat ...