KURS ISHI

KIRISH Qishloq xo‘jaligi mahsulotlari ishlab chiqarishda yetakchi o‘rinlardan birini egallagan anor yetishtirish global oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Jahon anor bozori hajmi 2023-yilda qariyb 9,5 milliard dollarni tashkil etib, 2030-yilga borib 15 milliard dollarga yetishi kutilmoqda [1]. Bu o‘sish sur’ati sohada yangi texnologiyalar va samarali kurash usullarini joriy etish zaruratini ko‘rsatadi. O‘zbekistonda anor yetishtirish hajmi so‘nggi yillarda sezilarli darajada oshib, 2023-yilda 250 ming tonnadan oshdi, respublika umumiy meva va sabzavot eksportida anorning ulushi 7% ga yetdi [2]. Biroq, anor ekinlariga jiddiy zarar yetkazuvchi zararkunandalar va kasalliklar hosildorlikni 20-30% gacha kamaytirib, sifatsiz mahsulot ishlab chiqarilishiga olib kelmoqda [3]. Xususan, anor mevaxo‘ri, shira (bitlar) va zamburug‘ kasalliklari yetishtiruvchilar uchun katta iqtisodiy yo‘qotishlar keltirib chiqarayotgani, ularga qarshi kurash choralarini takomillashtirishni talab etadi. Ushbu muammolar yechimi sifatida anor yetishtirishda zararkunanda va kasalliklarga biologik qarshi kurash usullarini o‘rganish va joriy etish bugungi kunda dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Kimyoviy vositalardan foydalanishning ekologik xavflari, tuproq unumdorligining pasayishi va inson salomatligiga ta’siri tufayli [4], barqaror qishloq xo‘jaligi tamoyillariga asoslangan biologik kurash usullari tobora ko‘proq e’tiborga olinmoqda. Mavjud anorzorlarda kimyoviy ishlov berish natijasida foydali hasharotlar populyatsiyasining kamayishi, zararkunandalarning pestitsidlarga chidamliligi oshishi kabi muammolar hal etilmagan holda qolmoqda. Bu esa atrof-muhitni muhofaza qilish, mahsulot xavfsizligini ta’minlash va fermerlarning iqtisodiy manfaatlarini himoya qilish nuqtai nazaridan biologik kurash usullarining samaradorligini chuqur o‘rganish zaruratini yuzaga keltiradi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasiga nazar tashlaydigan bo‘lsak, jahon miqyosida ko‘plab olimlar anor zararkunanda va kasalliklariga qarshi biologik kurash usullarini tadqiq etganlar. Misol uchun, M. Khan (2018) Trichogramma turkumiga mansub entomofaglarning anor mevaxo‘riga qarshi samaradorligini o‘rgangan va ularning tuxumlari parazitlanishi darajasini 70-80% ga oshirish mumkinligini isbotlagan [5]. J. Smith (2020) biopreparatlarning zamburug‘ kasalliklariga qarshi kurashdagi rolini tahlil qilib, Bacillus ...