KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda mamlakatimizda adabiyot va tilshunoslik sohasiga ajratilgan ilmiy tadqiqot grantlari hajmi 15,3 milliard so'mni tashkil etgan bo'lsa [1], shundan filologiya yo'nalishidagi tadqiqotlar umumiy grantlarning qariyb 28% ini tashkil etdi [1]. Bu ko'rsatkich sohada olib borilayotgan izlanishlarning jadal rivojlanishini ko'rsatadi. Arab tilidan o'zlashgan so'zlar esa o'zbek tili lug'at tarkibining sezilarli qismini, ba'zi hisob-kitoblarga ko'ra, 20% dan ortig'ini tashkil etadi [2]. Shu bilan birga, global miqyosda lingvistik tadqiqotlar bozori 2022-yilda 4,7 milliard dollarga baholangan bo'lib, 2029-yilga qadar yillik o'sish sur'ati 6,8% ni tashkil etishi kutilmoqda [3]. Ushbu raqamlar tilshunoslik, xususan, leksik-semantik tadqiqotlarga bo'lgan global va mahalliy ehtiyojning doimiy o'sib borayotganini tasdiqlaydi. Hozirgi davrda tillarning o'zaro aloqasi va o'zlashmalar muammosi juda dolzarb bo'lib qolmoqda, chunki globallashuv jarayonlari va madaniyatlararo muloqotning kuchayishi tillarning doimiy o'zgarishi va boyishiga olib keladi. Arab tilidan o'zbek tiliga o'zlashgan so'zlarning leksik-semantik tahlili esa nafaqat tilning tarixiy rivojlanishini tushunish, balki hozirgi o'zbek tili lug'at boyligining ma'noviy qatlamlarini chuqurroq anglash uchun ham muhimdir. Ushbu mavzu bo'yicha hali to'liq o'rganilmagan jihatlar, xususan, ayrim arabizmlarning kontekstga qarab ma'noviy nuanslari, polisemiya va homonimiya hodisalari, shuningdek, ularning nutqiy qo'llanilishidagi zamonaviy tendensiyalar va kognitiv semantik tahlili yetarli darajada yoritilmagan. Mavjud tadqiqotlarda ko'pincha etimologik jihatlarga e'tibor qaratilib, leksik-semantik transformatsiyalar va zamonaviy qo'llanilish doirasining kengayishi yetarli darajada tahlil etilmagan, bu esa ushbu kurs ishining zaruratini asoslaydi. Mavzuning o'rganilganlik darajasi xalqaro va mahalliy miqyosda turli darajada bo'lib, bu sohada muhim izlanishlar olib borilgan. Jumladan, xorijiy tilshunoslardan Charles Ferguson (1959) o'zining "Diglossia" asarida tillararo aloqalardagi ijtimoiy-madaniy omillarning ta'sirini o'rganib, tillararo o'zlashmalarning funktsional jihatlarini asoslab bergan [5]. Uning nazariyasi arab tilidan o'zlashgan so'zlarning o'zbek tiliga kirib kelishi va tilda o'rnashish jarayonlarini tushunishda muhim metodologik ...