KURS ISHI

KIRISH Avtotransport vositalarining qiymatini baholash bugungi iqtisodiyotda, ayniqsa O‘zbekiston sharoitida, alohida dolzarblikka ega bo‘lgan yo‘nalish hisoblanadi. O‘zbekistonda avtomobil bozorining umumiy hajmi 2023-yilda 4,5 milliard dollarni tashkil etib, so‘nggi besh yilda o‘rtacha yillik o‘sish sur’ati 15% ni ko‘rsatdi [1]. Yangi avtomobillar sotuvi 2023-yilda 370 ming donadan oshib ketgan bo‘lsa, ikkilamchi bozorda ushbu ko‘rsatkich 1,2 million donadan ziyod avtotransport vositasi savdosini tashkil qildi [2]. Har yili avtokreditlash hajmi 20% ga oshib, 2024-yil boshiga qariyb 2,5 milliard dollarga yetgan [3]. Bu raqamlar avtomobil savdosining, kreditlashning, sug‘urtalashning va boshqa moliyaviy operatsiyalarning jadal o‘sishini aks ettiradi, bu esa o‘z navbatida, avtotransport vositalarining qiymatini to‘g‘ri va aniq baholashga bo‘lgan ehtiyojni keskin oshiradi. Shuningdek, 2023-yilda avtotransport vositalarini ijaraga berish bozori ham 25% o‘sishni qayd etib, bu sohada qiymatni aniq baholashning muhimligini yanada kuchaytiradi [4]. Mazkur mavzuning dolzarbligi, avtotransport vositalari bilan bog‘liq iqtisodiy jarayonlarning murakkabligi va xilma-xilligi bilan belgilanadi. Hozirgi kunda avtotransport vositalarining bozor qiymatini aniqlashda shaffoflik va xolislikni ta’minlash, turli manfaatdor tomonlar, jumladan, banklar, sug‘urta kompaniyalari, lizing tashkilotlari, sudlar va jismoniy shaxslar uchun ishonchli baholash metodologiyalarini qo‘llash muhim ahamiyatga ega. Avtotransport vositalarining tez amortizatsiyalanishi, texnologik yangilanishlarning jadal sur’ati, ichki va tashqi bozor omillarining doimiy o‘zgarishi baholash jarayonini yanada murakkablashtiradi. O‘zbekistonda ushbu sohada yagona, standartlashtirilgan va zamonaviy texnologiyalarga asoslangan baholash tizimini shakllantirish, xususan, bozor qiymatiga ta’sir etuvchi barcha omillarni hisobga olgan holda aniq baholash usullarini joriy etishga bo‘lgan talab mavjud. Bu nafaqat moliyaviy muassasalar uchun risklarni kamaytirishga, balki iste’molchilarning huquqlarini himoya qilishga ham xizmat qiladi. Avtotransport vositalarini baholash bo‘yicha ilmiy izlanishlar jahon miqyosida keng olib borilgan. Masalan, J.R. Crunkilton (2005) o‘z tadqiqotida avtotransport vositalarining qoldiq qiymatini prognozlashda statistik modellarning samaradorligini tahlil qilgan va asosiy qiymat omillarini a ...