KURS ISHI

KIRISH Bank faoliyatida noqonuniy operatsiyalarni aniqlash masalasi jahon moliyaviy tizimi barqarorligi uchun eng dolzarb muammolardan biri bo‘lib qolmoqda. Global miqyosda pul yuvish va terrorizmni moliyalashtirishdan kelib chiqadigan zararlar har yili jahon yalpi ichki mahsulotining 2-5 foizini tashkil etishi taxmin qilinadi, bu esa 1,6 trilliondan 4 trillion AQSh dollarigacha bo‘lgan miqdorni anglatadi [1]. Xususan, 2023-yilda FinCEN (Moliyaviy jinoyatlarni ta’qib qilish tarmog‘i) tomonidan e’lon qilingan ma’lumotlarga ko‘ra, AQSh banklari orqali shubhali faoliyat hisobotlari (SARs) soni 3,5 milliondan oshgan [2]. O‘zbekistonda esa, Markaziy bank ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda noqonuniy operatsiyalarning oldini olish maqsadida amalga oshirilgan monitoring natijasida 1500 dan ortiq shubhali tranzaksiyalar aniqlanib, tegishli choralar ko‘rilgan [3]. So‘nggi besh yilda O‘zbekiston bank tizimida firibgarlik va noqonuniy moliyaviy operatsiyalar bilan bog‘liq jinoyatlar soni o‘rtacha 15% ga oshgani kuzatilmoqda [4]. Mazkur mavzu hozirgi sharoitda yanada katta ahamiyat kasb etmoqda, chunki raqamlashtirishning tezlashishi va yangi texnologiyalarning joriy etilishi noqonuniy operatsiyalar uchun yangi imkoniyatlar yaratmoqda. Kriptovalyutalar, blokcheyn texnologiyasi va onlayn to‘lov platformalarining ommalashishi o‘z navbatida pul yuvish va terrorizmni moliyalashtirish usullarini murakkablashtirib, an’anaviy aniqlash mexanizmlarining samarasizligiga olib kelishi mumkin [5]. Qolaversa, O‘zbekistonning jahon iqtisodiy tizimiga integratsiyalashuvi jarayonlari, xorijiy investitsiyalarning jalb qilinishi mamlakat moliyaviy barqarorligi va xalqaro reytinglardagi o‘rnini yaxshilashda noqonuniy operatsiyalarga qarshi kurashish samaradorligini oshirishni taqozo etadi. Mavjud muammolar orasida banklararo ma’lumot almashinuvining cheklanganligi, zamonaviy texnologiyalardan foydalanish darajasining pastligi va huquqiy bazani takomillashtirish zaruriyati kabi jihatlar dolzarb bo‘lib qolmoqda [6]. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi bo‘yicha dunyo miqyosida ko‘plab tadqiqotlar amalga oshirilgan. Masalan, F. V. Vella (2018) o‘z tadqiqotida sun’iy intellekt va mashinani o‘rganish algoritmlarining noqonuniy operatsiyalarni aniqlashdagi salohiyatini o‘rganib, an’anaviy usullarga nisbatan 40% gacha yuqori aniqlikni ta’minlashini isbotladi [7]. M. S. Broun va D. J. Smit (2020) esa ...