KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasi Markaziy banki ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yil yakuni bo'yicha bank tizimidagi kredit portfeli hajmi 450 trillion so'mdan oshdi, bu yalpi ichki mahsulotning taxminan 55% ini tashkil etadi [1]. Shuningdek, iste'mol kreditlari ulushi umumiy kredit portfelining qariyb 20% iga yetdi, bu esa aholi va biznes subyektlarining kredit resurslariga bo'lgan talabi yuqori ekanligini ko'rsatadi [2]. Biroq, Markaziy bankning 2023-yil sentabr holatiga ko'ra e'lon qilingan "Moliyaviy barqarorlik to'g'risida"gi hisobotida qayd etilishicha, bank tizimidagi muammoli kreditlar (NPL) ulushi 4.2% ni tashkil etdi, ayrim banklarda bu ko'rsatkich 7% dan ham oshdi [3]. Bu esa kredit berish jarayonida kredit risklarini samarali boshqarish va mijozlarning kreditga layoqatliligini to'g'ri baholashning naqadar dolzarb masala ekanligini isbotlaydi. Muammoli kreditlar sonining o'sishi banklarning moliyaviy barqarorligiga salbiy ta'sir ko'rsatib, iqtisodiyotning real sektorini kreditlash imkoniyatlarini cheklashi mumkin, bu esa mamlakatning barqaror iqtisodiy rivojlanishiga to'siq bo'ladi [4]. Bugungi kunda, global va milliy iqtisodiy sharoitlarning tez o'zgarishi, raqamli transformatsiya jarayonlari va yangi texnologiyalarning joriy etilishi banklar oldiga mijozlarning kreditga layoqatliligini baholashda yanada chuqur va differensial yondashuvni talab qilmoqda. Mavjud baholash metodologiyalari ko'pincha an'anaviy moliyaviy ko'rsatkichlarga asoslanib, mijozlarning nomoliyaviy xususiyatlari, xulq-atvori va tashqi sharoitlardagi o'zgarishlarni yetarlicha hisobga olmayapti [5]. Shu bilan birga, bank sektori barqarorligini ta'minlash, kredit portfelini optimallashtirish va resurslardan samarali foydalanish maqsadida kreditga layoqatlilikni tahlil qilish usullarini doimiy ravishda takomillashtirish zarurati paydo bo'lmoqda. Ayniqsa, O'zbekiston sharoitida kichik va o'rta biznes subyektlarini kreditlashda qiyinchiliklar mavjud bo'lib, ularning moliyaviy ma'lumotlari shaffofligi pastligi, kredit tarixi shakllanmaganligi banklar uchun qo'shimcha risklar tug'diradi [6]. Shuning uchun, ushbu muammolarni hal etish, samaraliroq va innovatsion baholash modellarini ishlab chiqish, banklar va iqtisodiyot uchun katta ahamiyat kasb etadi. Kreditga layoqatlilikni baholash masalalari jahon miqyosidagi ko'plab olimlarning ilmiy tadqiqotlariga mavzu bo'lib kelgan. Masalan, A. Sa ...