KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda 2023-yilda qurilish ishlari hajmi 10,8% ga oshib, 172,3 trillion so'mni tashkil etdi [1]. Respublika bo'ylab faol olib borilayotgan shaharsozlik, infratuzilma loyihalari va aholi punktlarini kengaytirish ishlari bilan birga, qurilish obyektlarining barqarorligi va xavfsizligini ta'minlash masalasi yanada dolzarblashmoqda. Ayniqsa, seysmik faol zonalarda joylashgan hududlarda, yangi qurilayotgan va mavjud binolarning deformatsiyalarini o'z vaqtida aniqlash, ularning sabablarini tahlil qilish va oldini olish bo'yicha samarali mexanizmlarni joriy etish hayotiy muhim ahamiyatga ega. Global miqyosda esa, har yili inshootlarning deformatsiyalari bilan bog'liq favqulodda vaziyatlar natijasida yuzaga keladigan iqtisodiy yo'qotishlar 10 milliard AQSH dollaridan oshadi [2], bu esa ushbu muammoga global miqyosda kompleks yechimlar izlash zarurligini ko'rsatadi. Mazkur tadqiqot mavzusi hozirgi kunda o'zining ahamiyatini aniq miqdorda yaxshilash imkonini beradi, chunki so'nggi yillarda O'zbekistonda aholi zichligi ortishi va yuqori qavatli binolar qurilishi tendensiyasi kuchaygan [3]. Bino va inshootlar poydevorlarining cho'kishi hamda gorizontal siljishlari nafaqat konstruktsiyalarning butunligiga tahdid soladi, balki fuqarolar xavfsizligini ta'minlash, qurilish loyihalarining iqtisodiy samaradorligini oshirish va ekologik barqarorlikni saqlash nuqtai nazaridan ham muhimdir. Mavjud monitoring tizimlari va geodezik uslublar ko'pincha murakkab geologik sharoitlar, inshootlarning o'ziga xos konstruktsiyalari va texnogen ta'sirlar sharoitida to'liq samaradorlikni ta'minlay olmaydi, bu esa zamonaviy, aniq va ishonchli geodezik kuzatuv uslubiyatini ishlab chiqishni talab etadi. Xususan, infratuzilma ob'ektlarining uzoq muddatli ekspluatatsiyasini ta'minlash va ularning xizmat muddatini uzaytirish masalalari hal etilmagan holda qolmoqda [4]. Bino va inshootlar deformatsiyalarini geodezik usul bilan kuzatish sohasida jahon miqyosida ko'plab fundamental tadqiqotlar olib borilgan. Masalan, M. K. Krayevskiy (1976) o'zining "Geodeziya v stroitelstve" asarida bino va inshootlarning deformatsiyalarini geodezik o'lchash usullari va aniqlik talablarini batafsil yoritib bergan [5]. V. G. Vaynshteyn (1987) esa "Monitoring deformatsiy stroitelnix konstruktsiy" nomli monografiyasida inshootlarning cho'kishi va siljishini kuzatish uchun yuqori aniqlikdagi nivelirlash ...