KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasida biotexnologiya sanoatining umumiy hajmi 2023-yilda 250 million AQSH dollarini tashkil etib, so'nggi besh yilda o'rtacha yillik 12% o'sish sur'atini ko'rsatmoqda [1]. Bu o'sish asosan farmatsevtika, oziq-ovqat va qishloq xo'jaligi tarmoqlarida bioreaktorlardan foydalanishning kengayishi bilan bog'liq. Jahon miqyosida esa bioreaktorlar bozori 2023-yilda 24,5 milliard AQSH dollariga yetgan bo'lib, 2030-yilgacha 13,5% yillik o'rtacha o'sish sur'ati (CAGR) bilan 65,3 milliard AQSH dollariga yetishi prognoz qilinmoqda [2]. Xususan, bioreaktorlarda fermentatsiya jarayonlarining optimallashtirilishi, ayniqsa, kislorodga bog'liq aerob jarayonlar uchun samarali kislorod yetkazib berish tizimlarini joriy etish orqali ishlab chiqarish samaradorligini o'rtacha 20-30% ga oshirish imkoniyatini yaratadi [3]. Bu, o'z navbatida, mahsulot tannarxini kamaytirish va raqobatbardoshlikni oshirishda muhim omil bo'lib xizmat qiladi. Bioreaktorlarda kislorod yetkazib berish tizimlarining samarali qurilishi va nazoratining ahamiyati biotexnologik ishlab chiqarish jarayonlarining iqtisodiy samaradorligi va barqarorligini ta'minlashda beqiyosdir. Ko'pgina biologik jarayonlar, jumladan, antibiotiklar, fermentlar, rekombinant oqsillar va biogaz ishlab chiqarishda mikroorganizmlarning optimal o'sishi va metabolik faolligi uchun doimiy va yetarli miqdorda kislorod talab etiladi. Noto'g'ri loyihalashtirilgan yoki yomon nazorat qilinadigan oksigenatsiya tizimlari mahsulot unumdorligini 15-25% ga kamaytirishi, energiya sarfini esa 10-18% ga oshirishi mumkin [4]. Bundan tashqari, kislorod tanqisligi hujayra stressiga olib kelib, keraksiz yon mahsulotlarning hosil bo'lishiga yoki jarayonning to'xtab qolishiga sabab bo'ladi. Hozirda mavjud tizimlarda kislorod massiv almashinuvi koeffitsiyenti (kLa) ni aniq baholash, uni optimallashtirish va jarayonni real vaqt rejimida nazorat qilish bilan bog'liq muammolar mavjud bo'lib, bu sohada chuqur tadqiqotlar o'tkazishni dolzarb vazifaga aylantiradi. Bioreaktorlarda kislorod yetkazib berish tizimlari bo'yicha ilmiy tadqiqotlar dunyo miqyosida uzoq vaqtdan beri olib borilmoqda. Masalan, Merton Fleming (1970-yillar) tomonidan bioreaktorlarda aeratsiya va aralashtirish jarayonlarining gidrodinamikasini o'rganish bo'yicha fundamental ishlar olib borilib, kislorodning gaz fazasidan suyuqlik fazasiga o'tish mexanizmlari tahl ...