KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasining yalpi ichki mahsuloti (YaIM) 2023-yilda 6.0% ga o'sib, 90.8 milliard AQSh dollarini tashkil etgan bo'lsa, xizmatlar bozori hajmi 2023-yil yanvar-dekabr oylarida 370.2 trillion so'mni tashkil etib, oldingi yilga nisbatan 10.9% ga o'sishni ko'rsatdi [1]. Jumladan, chakana savdo aylanmasi 2023-yilda 274.5 trillion so'mga yetib, 2022-yilga nisbatan 8.8% real o'sishni qayd etdi [2]. Bu ko'rsatkichlar iqtisodiy faoliyatning asosiy lokomotivi bo'lgan bozor munosabatlarining mamlakat iqtisodiyotidagi muhim rolini yaqqol ko'rsatadi. Jahon bozorida esa elektron tijorat hajmi 2023-yilda 6.3 trillion AQSh dollariga yetib, global iqtisodiyotda xizmatlar va tovarlar almashinuvining yangi bosqichini belgiladi [3]. Mazkur raqamlar bozorning iqtisodiy jarayonlardagi markaziy o'rnini tasdiqlab, uning rivojlanishi nafaqat mikro, balki makro darajadagi barqarorlik va o'sish uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega ekanligini ko'rsatadi. Bozorning iqtisodiy mazmuni, uning vazifalari va turlarini chuqur o'rganish hozirgi sharoitda strategik ahamiyat kasb etadi, chunki global iqtisodiy beqarorlik, savdo urushlari va texnologik inqiloblar fonida bozor mexanizmlarining moslashuvchanligi va samaradorligi doimiy ravishda sinovdan o'tmoqda. O'zbekistonda amalga oshirilayotgan iqtisodiy islohotlar, xususan, bozor iqtisodiyotiga o'tish jarayonini jadallashtirish, raqobat muhitini shakllantirish va investitsion jozibadorlikni oshirish kabi chora-tadbirlar bozor munosabatlarining yanada rivojlanishini taqozo etadi [4]. Biroq, bozor segmentatsiyasi, talab va taklifni muvofiqlashtirish, raqobatni tartibga solish, monopolistik tendensiyalarni cheklash hamda bozor risklarini samarali boshqarish bilan bog'liq bir qator hal etilmagan muammolar mavjud. Ayniqsa, O'zbekiston sharoitida tovar bozorlarining samaradorligini oshirish, kichik va o'rta biznesning bozorga kirishini osonlashtirish, innovatsion mahsulotlar uchun yangi bozor segmentlarini yaratish borasida chuqur nazariy va amaliy tadqiqotlarga ehtiyoj sezilmoqda. Bozorning iqtisodiy mazmuni va funktsiyalari masalasi iqtisodiyot nazariyasida eng ko'p o'rganilgan mavzulardan biridir. Bu borada Adam Smit (1776) o'zining "Ko'rinmas qo'l" nazariyasi bilan bozorning o'zini-o'zi tartibga solish mexanizmini asoslab bergan bo'lsa, Alfred Marshall (1890) talab va taklif nazariyasini tizimlashtirib, narx shakllanishinin ...