KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda 2023-yilda davlat budjetining yalpi ichki mahsulotga (YaIM) nisbatan daromadlari 25,6% ni, xarajatlari esa 28,1% ni tashkil etdi, budjet taqchilligi YaIMning 2,5% ini tashkil qildi [1]. Xususan, respublika budjetiga tushgan daromadlar 236,7 trillion so'mni, mahalliy budjetlarga tushumlar esa 96,5 trillion so'mni tashkil etib, budjetlararo munosabatlarning murakkabligini ko'rsatdi [2]. Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida budjet daromadlarining o'rtacha 70%i markaziy hukumatlar tomonidan yig'ilib, xarajatlarning qariyb 60%i mahalliy darajada amalga oshiriladi, bu esa fiskal markazsizlashtirishning yuqori darajasidan dalolat beradi [3]. Bu raqamlar budjet darajalari oʻrtasida daromadlar va xarajatlarning samarali taqsimlanishi mamlakatning barqaror iqtisodiy rivojlanishi va aholi farovonligini taʼminlashda qanchalik muhim rol oʻynashini yaqqol koʻrsatib turibdi. Budjet darajalari oʻrtasida daromadlar va xarajatlarni taqsimlash muammosi zamonaviy iqtisodiyotning eng dolzarb masalalaridan biri bo'lib qolmoqda. Global miqyosda, fiskal federalizm nazariyasi mamlakatlar oldida turgan qator iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy muammolarni hal qilishda asosiy vositalardan biri sifatida e'tirof etiladi. Biroq, bu sohada yechilmagan muammolar ham mavjud. Jumladan, budjet darajalarining moliyaviy mustaqilligi va mas'uliyatini oshirish, mahalliy ehtiyojlarga mos ravishda xarajatlar samaradorligini ta'minlash, dotatsiya va subvensiyalarning shaffofligini oshirish kabi masalalar hamon tadqiqotchilar va siyosatchilar diqqat markazida. O'zbekiston sharoitida esa hududiy rivojlanishdagi nomutanosibliklarni bartaraf etish, mahalliy budjetlarning daromad bazasini mustahkamlash va budjetlararo transfertlarning adolatli taqsimlanishini ta'minlash muhim vazifa hisoblanadi. Budjet darajalari oʻrtasida daromadlar va xarajatlarni taqsimlash muammosi bo'yicha nazariy va amaliy tadqiqotlar jahon va milliy iqtisodiy adabiyotlarda keng yoritilgan. Richard Musgrave (1959) fiskal federalizmning asosiy tamoyillarini ishlab chiqib, davlatning iqtisodiyotdagi uchta asosiy funksiyasini (barqarorlashtirish, taqsimlash va resurslarni taqsimlash) budjet darajalari bo'yicha qanday taqsimlash kerakligini tushuntirdi [5]. Charles Tiebout (1956) o'zining "chiqib ketish bilan ovoz berish" modeli orqali mahalliy jamoalarning afzalliklari va resurslarni samarali taqsimlashda raqobatning rol ...