KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda Buyumlar interneti (IoT) qurilmalarining kiberxavfsizligini tahlil qilish va himoya qilish bugungi kunda tobora dolzarb tus olmoqda. Raqamli iqtisodiyotga o'tish jarayonida IoT qurilmalarining kengayishi milliy kiberxavfsizlik ekotizimiga yangi tahdidlarni keltirib chiqarmoqda. Xususan, O'zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda mamlakatimizda IoT qurilmalarining soni 10 milliondan oshdi [1], bu ko'rsatkich 2022-yilga nisbatan 25% ga o'sishni tashkil etadi. Global miqyosda esa, IoT qurilmalari bozori hajmi 2023-yilda 656 milliard dollarni tashkil etib, 2030-yilga borib 3 trillion dollarga yetishi prognoz qilinmoqda [2]. Bu o'sish sanoat avtomatizatsiyasi, aqlli shaharlar, qishloq xo'jaligi, sog'liqni saqlash va maishiy texnika sohalarida ulkan imkoniyatlar yaratish bilan birga, kiberhujumlar uchun yangi eshiklar ochmoqda. Misol uchun, 2023-yilda O'zbekistonda kiberxavfsizlik hodisalari soni 2022-yilga nisbatan 30% ga oshgani qayd etilgan bo'lib, ularning 15% IoT qurilmalariga yo'naltirilgan hujumlar bo'lgan [3]. Ushbu raqamlar IoT qurilmalarining xavfsizligini ta'minlashning naqadar muhimligini yaqqol ko'rsatib turibdi. Ushbu mavzu hozirgi vaqtda o'zining murakkabligi va oqibatlarining keng qamrovliligi sababli alohida ahamiyat kasb etadi. IoT qurilmalarining zaifliklari orqali kiberjinoyatchilar nafaqat shaxsiy ma'lumotlarni o'g'irlashi, balki infratuzilma ob'ektlariga zarar yetkazishi, ishlab chiqarish jarayonlarini izdan chiqarishi va hatto jiddiy moliyaviy yo'qotishlarga olib kelishi mumkin. Masalan, energiya taqsimoti, suv ta'minoti va transport tizimlari kabi tanqidiy infratuzilmalarda IoT texnologiyalarining kengayishi ushbu tizimlarga qilingan kiberhujumlarning ijtimoiy va iqtisodiy ta'sirini yanada kuchaytiradi. Hozirgi kunda IoT kiberxavfsizligi bo'yicha standartlar, siyosatlar va amaliyotlar yetarlicha shakllanmagan bo'lib, bu sohadagi bo'shliqlar potentsial tahdidlar uchun qulay muhit yaratmoqda. Jumladan, O'zbekistonda IoT qurilmalarining xavfsizligi bo'yicha yagona milliy standartlar va majburiy talablar tizimining shakllanishi hali yakunlanmagan, bu esa tizimli himoya mexanizmlarini yaratishda qiyinchiliklar tug'dirmoqda. Mavzuning o'rganilganlik darajasi bo'yicha xalqaro miqyosda ko'plab tadqiqotlar olib borilgan. Juan R. Tapiador va Eduardo Fernandez-Medina (2018) o'z tadqiqotlarida ...