KURS ISHI

KIRISH Byudjet daromadlari va ularni shakllantirish prinsiplari zamonaviy davlat moliyaviy barqarorligining asosiy omili hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi Davlat byudjeti daromadlari 2023-yilda 271,7 trillion so‘mni tashkil etib, yalpi ichki mahsulotga (YAIM) nisbatan 26,2% ga yetdi [1], bu 2022-yilga nisbatan 18,5% o‘sishni anglatadi [2]. Shu bilan birga, 2024-yil Davlat byudjeti parametrlari prognoziga ko‘ra, daromadlar 375,5 trillion so‘m miqdorida belgilanib, YAIMga nisbatan 26,4% ni tashkil etishi kutilmoqda [3]. Bu ko‘rsatkichlar Davlat byudjeti daromadlari tarkibini optimallashtirish va ularni shakllantirish prinsiplarini yanada takomillashtirish orqali mamlakat iqtisodiyotining barqaror o‘sishini ta’minlashga qaratilgan sa’y-harakatlarning muhimligini ko‘rsatadi. Global miqyosda esa, Xalqaro Valyuta Jamg‘armasi (XVF) ma’lumotlariga ko‘ra, o‘rtacha rivojlanayotgan mamlakatlarda soliq tushumlarining YAIMdagi ulushi 20% atrofida bo‘lib, bu ko‘rsatkich rivojlangan mamlakatlarda 30-40% gacha yetadi [4], bu esa O‘zbekistonda byudjet daromadlari salohiyatini oshirish imkoniyatlari mavjudligini ko‘rsatmoqda. Ayniqsa, mamlakatning ochiq iqtisodiyotga o‘tish jarayoni, investitsiyalarni jalb qilish va eksport salohiyatini oshirish sharoitida byudjet daromadlarini diversifikatsiya qilish, ularning prognoz qilinuvchanligini ta’minlash va soliq ma’muriyatchiligini soddalashtirish dolzarb ahamiyat kasb etadi. Ushbu mavzu bugungi kunda ayniqsa muhimdir, chunki O‘zbekiston chuqur iqtisodiy islohotlar davrini boshdan kechirmoqda, bu esa davlat byudjeti daromadlari tizimiga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Xususan, so‘nggi yillarda soliq yukini kamaytirish, soliq tizimini soddalashtirish va norasmiy sektorni legallashtirish bo‘yicha amalga oshirilgan chora-tadbirlar byudjet daromadlarining tarkibiy o‘zgarishlariga olib keldi [5]. Biroq, neft va gazdan tushadigan daromadlarga qaramlikni kamaytirish, iqtisodiyotning turli tarmoqlaridan barqaror tushumlarni ta’minlash, shuningdek, mahalliy byudjetlarning moliyaviy mustaqilligini oshirish masalalari hali to‘liq hal etilmagan muammolar qatoriga kiradi [6]. Shuningdek, raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi, elektron tijorat hajmining o‘sishi va transchegaraviy operatsiyalarning ko‘payishi yangi soliq turlarini joriy etish yoki mavjudlarini moslashtirishni talab etmoqda. Davlat byudjetining barqarorligini ta’minlash, infra ...