KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda 2023-yilda raqamli iqtisodiyotning yalpi ichki mahsulotdagi ulushi 8,5% ga yetdi va bu ko'rsatkich 2020-yilga nisbatan 2,3 foiz punktga oshdi [1]. Katta hajmli ma'lumotlarni (Big Data) qayta ishlashga bo'lgan talabning ortishi bilan, ayniqsa moliya, telekommunikatsiya va davlat boshqaruvi sohalarida, ma'lumotlarni samarali sortlash algoritmlari, shu jumladan tashqi sortlash usullari alohida dolzarblik kasb etmoqda. Masalan, O'zbekistonning elektron hukumat tizimlarida har kuni millionlab tranzaksiyalar qayta ishlanadi va bu ma'lumotlarni tezkor sortlash, tahlil qilish va saqlash talabini keltirib chiqaradi, bu esa tizim samaradorligini o'rtacha 20-30% ga oshirishi mumkin [2]. Global miqyosda Big Data bozorining hajmi 2023-yilda 271,8 milliard dollarni tashkil etdi va 2030-yilga borib 655,5 milliard dollarga yetishi prognoz qilinmoqda, bu esa tashqi sortlash kabi ma'lumotlarni qayta ishlash texnologiyalariga bo'lgan ehtiyojni yanada kuchaytiradi [3]. Ushbu kurs ishining mavzusi, ya'ni C++ tilida tashqi sortlash algoritmlari, zamonaviy ma'lumotlarni qayta ishlashning asosiy muammolaridan biri bo'lgan operativ xotiraga sig'maydigan katta hajmli ma'lumotlar bilan ishlashda alohida ahamiyatga ega. Bugungi kunda korxonalar va davlat tashkilotlari tomonidan generatsiya qilinayotgan ma'lumotlar hajmi shunchalik kattaki, ularni an'anaviy xotira ichida sortlash usullari samarasiz bo'lib qolmoqda. Bu ayniqsa bulutli hisoblashlar, sun'iy intellekt va mashinani o'rganish kabi sohalarda muhimdir, chunki ushbu texnologiyalar ko'pincha terabaytlab ma'lumotlarni qayta ishlashni talab qiladi. Tashqi sortlash algoritmlarini samarali qo'llash Disk I/O operatsiyalarini optimallashtirish, ma'lumotlarni qayta ishlash vaqtini qisqartirish hamda umumiy tizim unumdorligini oshirish imkonini beradi. Mavjud muammolar qatoriga Disk I/O operatsiyalarining yuqori narxi, katta hajmli ma'lumotlar bilan ishlashda buffer managementning murakkabligi va turli xil fayl tizimlari bilan integratsiya qilishdagi qiyinchiliklar kiradi. Ushbu muammolarni hal qilish C++ kabi yuqori unumdorlikka ega dasturlash tilidan foydalangan holda tashqi sortlash algoritmlarini chuqur tadqiq etishni taqozo etadi. Tashqi sortlash algoritmlari sohasida jahon miqyosida ko'plab ilmiy tadqiqotlar olib borilgan. Donald Knuth (1973) o'zining "The Art of Computer Programming" asarida tashqi sortlash ...