KURS ISHI

KIRISH Tog' jinslari mexanikasi fanining muhim yo'nalishlaridan biri bo'lgan cho'kindi tog' jinslarining fizik-mexanik xususiyatlarini aniqlash so'nggi yillarda geologiya, konchilik, qurilish va neft-gaz sanoatida strategik ahamiyat kasb etmoqda. O'zbekistonning iqtisodiy o'sishida ushbu sohalarning hissasi tobora ortib bormoqda; masalan, O'zbekistonda 2023-yilda tog'-kon sanoatining umumiy sanoat ishlab chiqarishidagi ulushi 20% dan oshdi va yiliga o'rtacha 5-7% o'sishni ko'rsatmoqda [1]. Global miqyosda esa, tog'-kon sanoati bozorining hajmi 2023-yilda 2 trillion AQSh dollaridan oshib, 2030-yilga borib 2.8 trillion dollarga yetishi prognoz qilinmoqda, bu esa ushbu sektorda innovatsion texnologiyalar va ilmiy tadqiqotlarga bo'lgan ehtiyojni oshirmoqda [2]. Xususan, neft-gaz sektorida cho'kindi jinslarning xususiyatlarini to'g'ri baholash uglevodorod zaxiralarini qidirish va ularni samarali qazib olish uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. Masalan, 2023-yilda O'zbekistonda tabiiy gaz qazib olish hajmi 50 milliard kub metrdan oshgan bo'lib, yangi konlarni o'zlashtirish va mavjudlarini optimallashtirish jarayonida tog' jinslarining g'ovakliligi, o'tkazuvchanligi va mustahkamlik ko'rsatkichlarini aniq bilish texnologik xavfsizlik va iqtisodiy samaradorlikni 30% gacha oshirish imkonini beradi [3]. Ushbu tadqiqotning dolzarbligi shundaki, cho'kindi tog' jinslarining geomekanik xususiyatlarini to'g'ri baholash kon inshootlari va fuqarolik ob'ektlarini loyihalashda, yer osti suv zaxiralarini boshqarishda hamda atrof-muhit muhandisligida yuzaga keladigan ko'plab muammolarni hal qilish uchun fundamental asos bo'lib xizmat qiladi. Ko'pincha, an'anaviy tadqiqot usullari cho'kindi jinslarning murakkab litologik tarkibi va diagenez bosqichlaridagi o'zgarishlarini to'liq aks ettira olmaydi, bu esa loyihalashda xatolarga va keyinchalik ekspluatatsiya jarayonida texnogen avariyalarga olib kelishi mumkin. Masalan, O'zbekistonning turli mintaqalarida, ayniqsa Farg'ona vodiysi va Buxoro-Xiva neft-gazli viloyatlarida, cho'kindi qatlamlarning yuqori siquvchanlik va suvga to'yinganlik xususiyatlari tog' jinslari massivining turg'unligiga salbiy ta'sir ko'rsatib, tunnel qurilishida yoki burg'ulash ishlarida 15-20% gacha qo'shimcha xarajatlarga va loyiha muddatining cho'zilishiga sabab bo'lmoqda [4]. Shunday qilib, zamonaviy usullar yordamida cho'kindi tog' jinslarining xususiyatlar ...