KURS ISHI

KIRISH Choʻl mintaqalarining kengayishi va qurgʻoqchilikning global muammoga aylanishi oʻsimlik dunyosining moslanish mexanizmlarini chuqur oʻrganishni zarur qilib qoʻydi. BMT ma'lumotlariga ko'ra, dunyo bo'ylab quruqlikning qariyb 41 foizi qurgʻoqchil yoki yarim qurgʻoqchil hududlar hisoblanadi, bu ko'rsatkich iqlim o'zgarishi sababli yildan-yilga ortib bormoqda [1]. Oʻzbekiston Respublikasida ham sharoit bundan mustasno emas. Oxirgi 30 yillikda yurtimiz hududida oʻrtacha yillik yogʻin miqdorining 10-15% ga kamayganligi va haroratning oʻrtacha 0.5-1.0°C ga koʻtarilganligi kuzatilmoqda, bu esa dehqonchilik va chorvachilik uchun muhim boʻlgan koʻplab hududlarda suv tanqisligini yanada kuchaytiradi [2]. Shunday sharoitda ksenofitlar, sukulentlar va halofitlar kabi qurgʻoqchilikka moslashgan oʻsimliklarning morfologik xususiyatlari hamda ularning qurgʻoqchilikka qarshi kurash mexanizmlarini tushunish nafaqat ekologik muvozanatni saqlash, balki qishloq xoʻjaligida suv tejaydigan texnologiyalarni joriy etish va choʻl ekotizimlarini tiklash uchun ham katta ahamiyat kasb etadi. Mavzuning dolzarbligi aynan shu jihatlarda namoyon boʻladi: qurgʻoqchilikning kuchayishi landshaftlarning degradatsiyasiga, bioxilma-xillikning yoʻqolishiga va iqtisodiy yoʻqotishlarga olib keladi. Jahon oziq-ovqat va qishloq xoʻjaligi tashkiloti (FAO) hisobotiga koʻra, qurgʻoqchilik sababli dunyo miqyosida har yili 70 mlrd dollardan ortiq zarar koʻriladi, jumladan, Oʻzbekiston ham bu koʻrsatkichdan chetda qolmayapti [3]. Shu sababli, qurgʻoqchil mintaqalarda oʻsimliklarning moslanish strategiyalarini ilmiy asosda oʻrganish, ayniqsa, ularning morfologik tuzilishidagi oʻzgarishlar qurgʻoqchilik stressiga chidamlilikni qanday ta'minlashini tahlil qilish hamda kelajakda ushbu oʻsimliklardan samarali foydalanish yoʻllarini ishlab chiqish bugungi kunning eng muhim ilmiy va amaliy vazifalaridan biridir. Oʻsimliklarning transpiratsiya jarayonini tartibga solish, suvni tejash va saqlash mexanizmlarini chuqur anglash kelajak avlodlar uchun suv resurslarini saqlashda muhim rol oʻynaydi. Mavzu boʻyicha ilmiy tadqiqotlar dunyo miqyosida keng koʻlamda olib borilgan. Masalan, amerikalik botanik Artur Veber (1997) oʻzining seminal ishlarida sukulentlarning CAM fotosintezi orqali suvni tejash mexanizmlarini batafsil tahlil qilgan va ularning choʻl sharoitiga moslanishidagi ahamiyatini koʻrsatib bergan [4 ...