KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasi Davlat byudjeti mamlakat iqtisodiyotining barqaror rivojlanishini ta’minlash, ijtimoiy siyosatni amalga oshirish va aholi farovonligini oshirishda markaziy o‘rin tutadi. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi (2023) ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda Davlat byudjetining daromadlar qismi qariyb 370 trillion so‘mni tashkil etib, bu yalpi ichki mahsulotning (YaIM) 27.5% iga teng bo‘ldi [1]. Xarajatlar qismi esa 400 trillion so‘m atrofida bo‘lib, YaIMning 29.8% ini tashkil etdi, natijada byudjet taqchilligi YaIMga nisbatan 2.3% ni tashkil qildi [2]. So‘nggi besh yilda Davlat byudjeti daromadlari o‘rtacha yillik 15% dan ortiq o‘sish sur’atlarini ko‘rsatgan bo‘lsa-da [3], xarajatlarning ham shunga mos ravishda oshishi byudjet barqarorligini ta’minlash va mablag‘lardan samarali foydalanish masalasini dolzarb qilib qo‘ymoqda. Jahon banki (2022) hisobotlariga ko‘ra, rivojlanayotgan mamlakatlarda, xususan, MDH davlatlarida davlat byudjeti YaIMning o‘rtacha 25-40% ini tashkil etib, ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishning asosiy drayveri bo‘lib xizmat qiladi, shu bilan birga, byudjet ijrosining shaffofligi va samaradorligi global reytinglarda muhim mezon hisoblanadi [4]. Bugungi kunda byudjet ijrosini takomillashtirish masalasi O‘zbekiston uchun strategik ahamiyat kasb etmoqda, chunki Davlat byudjeti orqali amalga oshirilayotgan islohotlar, investitsion loyihalar va ijtimoiy dasturlarning samaradorligi bevosita byudjet mablag‘laridan foydalanish mexanizmlariga bog‘liq. Iqlim o‘zgarishlari, global iqtisodiy beqarorlik va mintaqaviy geosiyosiy vaziyatlarning o‘zgarishi sharoitida byudjet jarayonida risklarni tahlil qilish, moliyaviy asoslashni kuchaytirish va resurslarni maqsadli taqsimlash muammosi hal etilmagan holda qolmoqda. Byudjet mablag‘larining maqsadli va samarali ishlatilishi, ayniqsa taqchillik sharoitida, davlat qarzining o‘sishini jilovlash va fiskal barqarorlikni ta’minlash uchun nihoyatda muhimdir. Shu sababli, davlat byudjeti ijrosini takomillashtirish, zamonaviy byudjetlashtirish usullarini joriy etish va shaffoflikni oshirish bo‘yicha ilmiy asoslangan yechimlar izlash hozirgi iqtisodiy islohotlar davrida zaruratdir. Davlat byudjetining nazariy-metodologik asoslari va uni boshqarish muammolari jahon ilmiy doirasida keng o‘rganilgan. Richard Musgrave (1959) o‘zining “The Theory of Public Finance” asarida davlat byudjetining r ...