KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda O‘zbekiston Respublikasi Davlat byudjeti daromadlari 375,2 trillion so‘mni tashkil etib, bu YaIMning 33,6%iga teng bo‘ldi, xarajatlar esa 383,9 trillion so‘mga yetib, YaIMning 34,4%ini tashkil etdi, byudjet defitsiti 8,7 trillion so‘m (YaIMning 0,8%) darajasida qayd etildi [1]. Xususan, 2024-yil uchun Davlat byudjeti parametrlari 440,3 trillion so‘m daromad va 459,4 trillion so‘m xarajat prognozi bilan qabul qilingan bo‘lib, bu YaIMga nisbatan 4% defitsitni anglatadi [2]. Soliq tushumlari byudjet daromadlarining asosiy manbai bo‘lib, 2023-yilda jami daromadlarning qariyb 70%ini tashkil etdi [1]. Jahon bankining 2023-yilgi hisobotiga ko‘ra, rivojlanayotgan mamlakatlarda davlat byudjeti va soliq siyosati iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi va soliq tushumlarining YaIMga nisbati o‘rtacha 15-20% oralig‘ida bo‘lishi barqaror rivojlanish uchun optimal hisoblanadi [3]. O‘zbekistonda soliq yukining 25,6% atrofida ekanligi [1] va ushbu ko‘rsatkichning regional o‘rtacha ko‘rsatkichlardan yuqoriroq ekanligi (masalan, Qozog‘istonda 20,4% [4]) davlat byudjeti va soliq tizimini optimallashtirish bo‘yicha chuqur tadqiqotlar o‘tkazish zarurligini ko‘rsatmoqda. Bugungi kunda global iqtisodiy noaniqliklar, geosiyosiy keskinliklar va texnologik inqilob sharoitida har qanday mamlakatning barqaror iqtisodiy rivojlanishi davlat byudjeti va soliq tizimining samaradorligiga bevosita bog‘liq. O‘zbekistonda so‘nggi yillarda amalga oshirilgan keng qamrovli iqtisodiy islohotlar, shu jumladan soliq tizimini liberallashtirish va byudjet siyosatini shaffoflashtirish borasidagi saʼy-harakatlarga qaramay, mamlakat iqtisodiyotining yuqori sur’atlarda o‘sishini ta’minlash, investitsion muhitni yaxshilash, kichik va o‘rta biznesni qo‘llab-quvvatlash hamda aholi farovonligini oshirish borasida hal etilmagan qator muammolar mavjud. Xususan, soliq yukini optimallashtirish, byudjet xarajatlarining samaradorligini oshirish, byudjet defitsitini maqbul darajada saqlash va iqtisodiy faollikni rag‘batlantirish mexanizmlarini takomillashtirish dolzarb vazifalar hisoblanadi. Shu sababli, davlat byudjeti va soliq tizimining iqtisodiy rivojlanishga ta’sirini chuqur ilmiy asosda o‘rganish, mavjud kamchiliklarni aniqlash va ularni bartaraf etish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqish alohida ahamiyat kasb etadi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Davlat byu ...