KURS ISHI

KIRISH O‘zbekistonda tug‘ilish ko‘rsatkichi 2023-yilda har 1000 aholiga 28.5 promillini tashkil etib, mamlakat demografik profilini shakllantiruvchi asosiy omillardan biri bo‘lib qolmoqda [1]. Shu bilan birga, kutilayotgan umr davomiyligi 2022-yilda 74.3 yoshga yetganligi aholi salomatligi va turmush darajasidagi ijobiy o‘zgarishlarni aks ettiradi [2]. Biroq, urbanizatsiya jarayonlarining tezlashishi, ayniqsa, Toshkent shahrida aholining umumiy sonining 2023-yilga kelib 3 milliondan oshishi [3] va mehnat migratsiyasining faollashuvi – 2023-yilda 2 milliondan ortiq O‘zbekiston fuqarosi xorijda ishlaganligi [4] – demografik siyosatni kompleks va chuqur tahlil qilish zaruratini keltirib chiqarmoqda. Bu ko‘rsatkichlar aholi tarkibi va dinamikasidagi jiddiy o‘zgarishlarni ko‘rsatib, ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishga bevosita ta’sir ko‘rsatuvchi muhim omillarga aylanmoqda. Ushbu demografik jarayonlar qator ijtimoiy-iqtisodiy muammolarni keltirib chiqarmoqda, jumladan, mehnat resurslarining hududiy notekis taqsimlanishi, keksa aholi ulushining ortib borishi bilan bog‘liq ijtimoiy ta’minot tizimiga yuklamaning oshishi, shuningdek, yoshlar bandligi va malakali kadrlar taqchilligi kabi muammolar hal etilmagan holda qolmoqda. Demografik siyosatning mazmunini, uning o‘tkazish uslublari va samaradorligini har tomonlama o‘rganish, mavjud tendensiyalarni hisobga olgan holda milliy rivojlanish strategiyalarini ishlab chiqish va mavjud muammolarni bartaraf etish uchun ilmiy asoslangan yechimlarni taklif etish dolzarb ahamiyat kasb etadi. Bu nafaqat mamlakatning barqaror rivojlanishini ta’minlash, balki aholi farovonligini oshirish va ijtimoiy barqarorlikni mustahkamlash uchun ham muhimdir. Demografik siyosatning nazariy va amaliy jihatlari bo‘yicha jahon miqyosida ko‘plab ilmiy tadqiqotlar olib borilgan. Deyvis (Kingsley Davis, 1963) o‘zining “Ikkinchi Demografik O‘tish” nazariyasida tug‘ilishning pasayishi sabablarini tahlil qilib, ijtimoiy-madaniy omillarning demografik jarayonlarga ta’sirini chuqur o‘rgangan [5]. Keysi (Gary S. Becker, 1960) oila iqtisodiyoti nazariyasini ishlab chiqib, bolalar sonini va tug‘ilish ko‘rsatkichini iqtisodiy tanlov sifatida asoslagan [6]. Roning (Ronald Freedman, 1963) reproduktiv xulq-atvorni tushuntirishda ijtimoiy norma va qadriyatlarning rolini ta’kidlab, tug‘ilishni tartibga soluvchi siyosatlarning samaradorligiga baho bergan [7]. Mak ...