KURS ISHI

KIRISH Aholining demografik tarkibi va uning dinamikasi har bir davlatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishida markaziy o'rin tutadi. Bugungi kunda dunyo aholisi 8 milliarddan oshdi [1], va bu o'sish tendensiyasi rivojlanayotgan mamlakatlarda ayniqsa yaqqol namoyon bo'lmoqda. O'zbekistonda 2023-yil yakunlari bo'yicha aholi soni 36.8 million kishini tashkil etib, yiliga o'rtacha 700-800 ming kishiga o'smoqda [2]. Bu ko'rsatkichlar aholi o'sishi yuqori sur'atlarda davom etayotganini ko'rsatadi. So'nggi o'n yilda O'zbekistonda tug'ilish darajasi har 1000 aholiga 22.8 promillega yetdi, bu esa Markaziy Osiyo mintaqasidagi eng yuqori ko'rsatkichlardan biridir [3]. Yoshlar salmog'ining yuqoriligi (mehnatga layoqatli aholining umumiy aholidagi ulushi 58% dan oshadi [4]) O'zbekiston uchun "demografik dividend" yaratish imkoniyatini bersa-da, bu holat ta'lim, sog'liqni saqlash, bandlik va ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish bo'yicha jiddiy choralar ko'rishni taqozo etadi. Aholi tarkibidagi o'zgarishlar, urbanizatsiya jarayonlari (shaharlashish darajasi 51% atrofida [5]), shuningdek, migratsiya oqimlari davlatning demografik siyosatiga doimiy ravishda yangi yondashuvlarni talab qilmoqda. Shu sababli, demografik siyosatning mazmuni, uning samarali o'tkazish uslublari va takomillashtirish yo'nalishlarini chuqur o'rganish dolzarb ilmiy va amaliy ahamiyat kasb etadi. Demografik siyosatni shakllantirish va amalga oshirish murakkab va ko'p qirrali jarayon bo'lib, u nafaqat aholi soni va tarkibiga, balki mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy barqarorligiga ham bevosita ta'sir ko'rsatadi. Hozirgi kunda O'zbekistonda demografik siyosatni o'tkazishda bir qator hal etilmagan muammolar mavjud. Xususan, yosh oilalarni qo'llab-quvvatlash mexanizmlarini yanada takomillashtirish, mehnat resurslarining hududiy nomutanosibligini bartaraf etish, aholi salomatligini mustahkamlash va o'lim darajasini kamaytirish bo'yicha aniq chora-tadbirlar ishlab chiqish zaruriyati sezilmoqda. Shuningdek, resurslardan samarali foydalanish va ekologik barqarorlikni ta'minlash sharoitida aholi o'sishi tendensiyalarini boshqarish global va milliy miqyosda muhim ahamiyatga ega. Global miqyosda aholining qarishi tendensiyasi rivojlangan mamlakatlarda, tug'ilishning past darajasi esa ko'plab Yevropa davlatlarida iqtisodiy o'sishga salbiy ta'sir ko'rsatmoqda [6]. Shu bois, demografik siyosatning nazariy asoslari v ...