KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasida avtomobilsozlik sanoatining jadal rivojlanishi va qishloq xo‘jaligini modernizatsiya qilish jarayonlari natijasida dizel yonilg‘isida ishlaydigan dvigatellarga bo‘lgan talab ortib bormoqda. O‘zR Statistika agentligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda respublikada dizel yonilg‘isi iste’moli 2,8 million tonnaga yetgan bo‘lib, bu 2020-yilga nisbatan 18% o‘sishni tashkil etadi [1]. Xalqaro miqyosda esa dizel dvigatellar bozori 2022-yilda 273,5 milliard dollarni tashkil etgan va 2030-yilga kelib bu ko‘rsatkich 360 milliard dollarga yetishi prognoz qilinmoqda [2]. Bu o‘sish global energetika talabining ortishi, transport va sanoat sektorlarida dizel dvigatellarining yuqori samaradorligi va ishonchliligiga bog‘liqdir. Ushbu raqamlar dizelli dvigatellarning iqtisodiyotdagi o‘rnini va ularning ish siklini optimallashtirish bo‘yicha tadqiqotlarning dolzarbligini yaqqol ko‘rsatadi. Dizelli dvigatellarning ish siklini hisoblash va optimallashtirish masalasi zamonaviy muhandislikda muhim o‘rin tutadi, chunki bu energiya samaradorligini oshirish, yonilg‘i sarfini kamaytirish va atrof-muhitga zararli chiqindilarni minimallashtirish imkonini beradi. Mazkur tadqiqot mavzusi aynan shu sababli hozirgi kunda katta ahamiyat kasb etmoqda. Mavjud texnologik yechimlar orasida dvigatel samaradorligini oshirish va ekologik ko‘rsatkichlarni yaxshilash bo‘yicha hali hal etilmagan bir qator muammolar mavjud. Xususan, O‘zbekiston sharoitida dizel yonilg‘isining sifati, ekspluatatsiya sharoitlarining o‘ziga xosligi va texnik xizmat ko‘rsatish infratuzilmasining rivojlanish darajasi hisobga olinib, mavjud hisoblash metodologiyalarini mahalliy sharoitga moslashtirish, ish siklini optimallashtirish orqali yonilg‘i sarfini o‘rtacha 5-7% ga kamaytirish va zararli gazlar chiqindisini o‘rtacha 10-15% ga pasaytirish imkoniyatlari mavjud [3]. Bu esa nafaqat iqtisodiy, balki ekologik nuqtai nazardan ham muhim natijalarga erishishga xizmat qiladi. Dizelli dvigatellarning ish siklini o‘rganish va hisoblash bo‘yicha xalqaro miqyosda ko‘plab tadqiqotlar olib borilgan. Masalan, J.B. Heywood (1988) o‘zining "Ichki yonuv dvigatellari asoslari" nomli fundamental ishida dvigatellarning termodinamik sikllarini chuqur tahlil qilib, yonish jarayonlarini modellashtirish metodologiyalarini ishlab chiqqan [4]. G.P. Blair (1990) esa ichki yonuv dvigatellari uchun gaz almashinuvi ...