KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonning uglevodorod resurslariga bo'lgan ehtiyoji yildan yilga ortib bormoqda, mamlakatning neft va gaz sanoati Yalpi Ichki Mahsulotning qariyb 10-12% ini tashkil etadi [1]. Xususan, 2023-yilda O'zbekistonda burg'ilash ishlari hajmi 1.5 million metrga yetib, bu ko'rsatkich so'nggi besh yilda o'rtacha 8-10% ga o'sdi [2]. Ushbu o'sish fonida, quduqlarni burg'ilash jarayonida yuvish suyuqliklarining tog' jinslariga yutilishi muammosi katta iqtisodiy va texnologik yo'qotishlarga sabab bo'lmoqda. Masalan, chuqur burg'ilashda yuvish suyuqliklarining yutilishi tufayli qo'shimcha xarajatlar ba'zi hollarda umumiy burg'ilash xarajatlarining 20-30% iga yetishi mumkin [3]. Bu esa nafaqat moddiy resurslarni isrof qilishga, balki burg'ilash tezligining pasayishiga, asbob-uskunalarning ishdan chiqishiga va quduqning barqarorligiga salbiy ta'sir ko'rsatishiga olib keladi. Dovgiztov kabi murakkab geologik sharoitlarga ega konlarda bu muammo yanada dolzarb tus olib, uglevodorod qazib olish samaradorligiga bevosita ta'sir ko'rsatmoqda. Yuqorida qayd etilganidek, quduqlarni burg'ilashda yuvish suyuqliklarining yutilishi muammosi O'zbekiston neft-gaz sanoati uchun hal etilishi lozim bo'lgan eng muhim texnologik va iqtisodiy masalalardan biridir. Ushbu muammo burg'ilash jarayonining umumiy samarasizligiga, chuqur quduqlarni qazish muddatlarining uzayishiga va jiddiy ekologik xatarlarga sabab bo'ladi. Yuvish suyuqliklarining nazoratsiz yutilishi nafaqat moliyaviy yo'qotishlarga olib keladi, balki atrof-muhitga zarar yetkazishi ham mumkin, chunki ayrim yuvish suyuqliklari tarkibida toksik moddalar mavjud bo'lishi ehtimoli bor [5]. Hozirda mavjud bo'lgan yutilishni bartaraf etish usullari har doim ham Dovgiztov konining o'ziga xos geologik sharoitlarida samarali ishlamayapti, bu esa yangi, mahalliy sharoitlarga moslashgan yechimlarni ishlab chiqish zaruratini keltirib chiqarmoqda. Ayniqsa, tog' jinslarining yuqori g'ovakligi va permeabiligi bilan tavsiflanuvchi Dovgiztov kabi konlarda bu masala alohida e'tibor talab qiladi. Mavzuning o'rganilganlik darajasi bo'yicha dunyo miqyosida ko'plab ilmiy tadqiqotlar olib borilgan. Amerikaning Petroleum Engineering jurnalida chop etilgan maqolalarda, X.Y. Chen (2018) yuvish suyuqliklari yutilishining gidrodinamik modellari va yutilish zonalarini aniqlash usullarini takomillashtirgan holda, geofizik tadqiqotlar natijalarini q ...