KURS ISHI

KIRISH Davlat institutlarini institutsional tahlil qilishning asosiy yondashuvlari mavzusidagi mazkur kurs ishi iqtisodiy islohotlarning muvaffaqiyatini ta’minlashda davlat institutlarining rolini chuqur tushunish va uning samaradorligini oshirish mexanizmlarini ishlab chiqish zaruratidan kelib chiqadi. O‘zbekiston Respublikasida davlat xizmatlari ko‘rsatish sifati 2023-yilda 78% ga yetgan bo‘lsa-da [1], mamlakatning Jahon banki “Boshqaruv ko‘rsatkichlari” (Worldwide Governance Indicators) indeksi bo‘yicha “Hukumat samaradorligi” sub-indeksida o‘rtacha 100 ballik shkalada 45 ball atrofida joylashgani [2] institutsional islohotlarni davom ettirish zarurligini ko‘rsatadi. So‘nggi besh yilda O‘zbekistonda amalga oshirilgan islohotlar natijasida davlat byudjeti xarajatlarining shaffofligi 2018-yildagi 54% dan 2023-yilda 68% ga oshgan [3], biroq korrupsiyani idrok etish indeksi bo‘yicha dunyo reytingida o‘z o‘rnini yanada yaxshilash imkoniyatlari mavjudligi [4] davlat institutlari faoliyatini institutsional tahlil qilishning amaliy ahamiyatini ta’kidlaydi. Ushbu mavzu bugungi kunda ayniqsa dolzarbdir, chunki globallashuv va raqamli transformatsiya sharoitida davlat institutlari oldida yangi chaqiriqlar va imkoniyatlar paydo bo‘lmoqda. Zamonaviy iqtisodiyotda davlatning roli nafaqat tartibga soluvchi, balki rivojlanishga yo‘naltiruvchi kuch sifatida ham ortib bormoqda. Samarali davlat institutlari iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantiradi, investitsiya muhitini yaxshilaydi va aholi farovonligini ta’minlaydi. Shu bilan birga, ba’zi institutlarda hali ham byurokratik to‘siqlar, shaffoflikning yetarli emasligi va resurslardan samarasiz foydalanish kabi muammolar saqlanib qolmoqda, bu esa iqtisodiy rivojlanishni sekinlashtirishi mumkin. Ushbu muammolarni tizimli ravishda tahlil qilish va ularni bartaraf etish uchun asoslangan takliflar ishlab chiqish bugungi kunning muhim vazifasidir. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi xalqaro va milliy miqyosda keng qamrovli tadqiqotlar obyekti bo‘lgan. Xalqaro miqyosda Duglas Nort (Douglass North) o‘zining “Institutions, Institutional Change and Economic Performance” asarida (1990) institutlarning iqtisodiy rivojlanishdagi hal qiluvchi rolini, xususan, rasmiy va norasmiy qoidalarning ahamiyatini ko‘rsatib berdi [5]. Oliver Uilyamson (Oliver Williamson) tranzaksiya xarajatlari nazariyasini rivojlantirib, institutsional tuzilmalarning iqt ...