KURS ISHI

KIRISH Psixologiyada eksperimental tadqiqotlar etikasi inson xulq-atvori va aqliy jarayonlarini o'rganishda axloqiy me'yorlarga rioya qilishning asosiy tamoyillarini o'z ichiga oladi. Bugungi kunda, psixologik tadqiqotlarda ishtirokchilarning huquqlari va farovonligini himoya qilishga qaratilgan qat'iy axloqiy talablar butun dunyo bo'ylab tobora kuchayib bormoqda. Masalan, 2023-yil ma'lumotlariga ko'ra, global miqyosdagi bioetika bozorining hajmi 45,6 milliard AQSH dollarini tashkil etgan bo'lib, bu sohada etik standartlarga rioya qilishga bo'lgan talabning o'sib borayotganini ko'rsatadi [1]. O'zbekiston Respublikasida ham ilmiy-tadqiqot faoliyatini tartibga soluvchi me'yoriy-huquqiy hujjatlar, jumladan, "Ilm-fan va ilmiy faoliyat to'g'risida"gi qonun [2] hamda tibbiy-biologik eksperimentlarda etikani tartibga soluvchi yo'riqnomalar joriy etilmoqda. Biroq, psixologik tadqiqotlar kontekstida etik tamoyillarning amaliy qo'llanilishi, ayniqsa, informatsiya asosida rozilik olish, maxfiylikni ta'minlash va potentsial xavflarni minimallashtirish masalalarida hali ham muayyan bo'shliqlar mavjudligi kuzatiladi [3]. Ushbu kurs ishi psixologik eksperimental tadqiqotlar etikasini chuqur tahlil qilish, psixologlarning axloqiy tamoyillari va xulq-atvor kodeksini amaliy joriy etish mexanizmlarini o'rganish zarurati bilan belgilanadi. Bugungi kunda sun'iy intellekt va katta ma'lumotlar (Big Data) davrida shaxsiy ma'lumotlarning himoyasi, kiberpsixologiya va neyroetika kabi yangi yo'nalishlar paydo bo'lmoqda, bu esa psixologik tadqiqotlar uchun yangi axloqiy dilemmalarni yuzaga keltirmoqda. Tadqiqot ishtirokchilarining onlayn muhitdagi himoyasi, manipulyativ ta'sirlardan saqlanish, shuningdek, madaniy sezgirlik va adolat tamoyillariga rioya qilish bo'yicha global va mahalliy darajadagi yagona yondashuvlarning etishmasligi ushbu mavzuning dolzarbligini yanada oshiradi [4]. O'zbekistonda ushbu yo'nalishdagi me'yoriy asoslarning mavjudligiga qaramay, ularni amaliyotga samarali joriy etish, ilmiy jamoatchilik orasida etik madaniyatni shakllantirish va etik qo'mitalarning rolini kuchaytirish masalalari hali ham dolzarb muammolar sirasiga kiradi, bu esa ushbu tadqiqotning nazariy va amaliy ahamiyatini oshiradi. Eksperimental tadqiqotlar etikasi va psixologning axloqiy tamoyillari masalasi jahon miqyosida ko'plab olimlar tomonidan chuqur o'rganilgan. Milgramning 1960-yillardagi ...