KURS ISHI

KIRISH Oʻzbekistonda jadal rivojlanayotgan sanoat va qurilish sohalarining umumiy yalpi ichki mahsulot (YaIM)dagi ulushi 2023-yilda 31%ga yetib, oxirgi besh yilda oʻrtacha 7,5% yillik oʻsishni koʻrsatdi [1]. Ayniqsa, infratuzilma loyihalarining kengayishi, jumladan, koʻpriklar, baland binolar va ishlab chiqarish komplekslari qurilishi elastik sterjenlar (masalan, armatura, metall toʻsinlar) kabi konstruktiv elementlarning mexanik xususiyatlariga boʻlgan talabni oshirmoqda. Ushbu komponentlarning ishonchliligi va mustahkamligi inshootlarning uzoq muddatli xizmat qilish muddati va xavfsizligini taʼminlashda hal qiluvchi rol oʻynaydi. Global miqyosda esa, qurilish materiallari bozori hajmi 2023-yilda 1,5 trillion AQSH dollariga yetgan boʻlib, prognozlarga koʻra, 2030-yilga borib 2,3 trillion AQSH dollariga yetishi kutilmoqda, bunda metall sterjenlar segmenti 25% dan ortiq ulushni tashkil etadi [2]. Shu sababli, elastik sterjenlarning egilishga chidamliligini har tomonlama tahlil qilish va ularning xulq-atvorini bashorat qilish, ayniqsa, yuklanishning dinamik va statik turlarida, zamonaviy muhandislik amaliyoti uchun zaruriy fundamental tadqiqot hisoblanadi. Mavzuning dolzarbligi nafaqat iqtisodiy oʻsish kontekstida, balki texnogen avariyalar va tabiiy ofatlar xavfini kamaytirish nuqtai nazaridan ham oʻta muhimdir. Masalan, notoʻgʻri loyihalashtirilgan yoki zaif materiallardan yasalgan sterjenlar egilishi oqibatida yuzaga keladigan avariyalar inson qurbonlari va katta iqtisodiy zararlarga olib kelishi mumkin. Har yili Oʻzbekistonda qurilish obyektlarida roʻy berayotgan avariyalar soni oʻrtacha 12-15% ga oʻsib, buning 30% dan ortigʻi konstruktiv elementlarning yetarli darajada mustahkam emasligi bilan bogʻliq [3]. Ayniqsa, zilzila xavfi yuqori boʻlgan hududlarda yoki ogʻir yuklamalar ostida ishlaydigan inshootlarda sterjenlarning egilishga chidamliligini aniq baholash hayotiy ahamiyat kasb etadi. Hozirgi kunda, murakkab yuklanish sharoitlarida elastik sterjenlarning egilishini tahlil qilish uchun mavjud nazariy modellar va hisoblash usullarining amaliy samaradorligini oshirish, materiallarning noanʼanaviy xususiyatlarini hisobga olgan holda yangi yondashuvlarni ishlab chiqish va Oʻzbekistonning mahalliy sharoitlariga moslashgan, amaliy qoʻllanmalarni yaratish boʻyicha bir qator hal etilmagan muammolar mavjud. Elastik sterjenlar egilishining nazariy va amaliy j ...