KURS ISHI

KIRISH Gaz konsentratsiyasini oʻlchash texnologiyalari bozori 2023-yilda global miqyosda 3,5 milliard AQSh dollarini tashkil etib, 2030-yilga kelib yillik oʻrtacha 6,8% oʻsish surʼati bilan 5,5 milliard AQSh dollariga yetishi kutilmoqda [1]. Bu oʻsish sanoatlashuv, atrof-muhit monitoringi va xavfsizlik standartlarining qatʼiylashuvi bilan bevosita bogʻliq. Oʻzbekistonda sanoat korxonalarining tez surʼatlar bilan rivojlanishi va gaz konlarining faol ekspluatatsiyasi sababli gaz konsentratsiyasini aniq va ishonchli oʻlchashga boʻlgan ehtiyoj keskin oshgan. Misol uchun, "Oʻzbekneftgaz" AJ maʼlumotlariga koʻra, tabiiy gaz qazib olish hajmi 2023-yilda 54,4 milliard kub metrni tashkil etgan [2], bu esa neft-gaz sanoatida texnologik jarayonlarni nazorat qilish va xavfsizlikni taʼminlash uchun gaz konsentratsiyasini uzluksiz monitoring qilish zarurligini koʻrsatadi. Bundan tashqari, Oʻzbekistondagi yirik shaharlarda havo ifloslanishi darajasi oshib borayotganligi sababli, ekologik monitoring uchun ham gaz konsentratsiyasini oʻlchash asboblariga boʻlgan talab ortmoqda. Gaz konsentratsiyasini oʻlchash usullari va asboblari nafaqat sanoat xavfsizligi va atrof-muhit muhofazasi, balki qishloq xoʻjaligi, tibbiyot va maishiy sektorlarda ham muhim ahamiyat kasb etadi. Aniq oʻlchovlar ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, xodimlarning sogʻligʻini himoya qilish va moddiy resurslardan oqilona foydalanish imkonini beradi. Biroq, mavjud oʻlchash vositalarining sezgirligi, selektivligi, narxi va ekspluatatsiya sharoitlariga moslashuvchanligi borasida haligacha bir qator muammolar mavjud. Ayniqsa, yuqori harorat, bosim va namlik kabi agressiv muhitlarda gaz konsentratsiyasini aniq oʻlchash murakkab texnologik vazifa boʻlib qolmoqda, bu esa yangi, samarali va iqtisodiy jihatdan maqbul elektr usuliga asoslangan asboblarni tanlash va asoslashni dolzarb qiladi. Gaz konsentratsiyasini oʻlchash boʻyicha ilmiy tadqiqotlar uzoq tarixga ega boʻlib, bu borada koʻplab xorijiy olimlar muhim hissa qoʻshgan. Masalan, J. Watson (1984) yarimoʻtkazgichli gaz sensorlarining ishlash mexanizmlarini chuqur oʻrgangan va ularning gaz molekulalariga nisbatan sezgirligini oshirish yoʻllarini taklif qilgan [3]. M. Penza (2012) uglerod nanotrubkalariga asoslangan yuqori sezuvchan gaz sensorlarini ishlab chiqish va ularni har xil gaz aralashmalarida sinash boʻyicha fundamental tadqiqotlar olib borgan ...