KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda global elektron tijorat bozori hajmi taxminan 6.3 trillion AQSH dollarini tashkil etib, yiliga o‘rtacha 15% o‘sish sur’atini namoyish etmoqda [1]. Bu ko‘rsatkich, BCG Digital Ventures hisobotiga ko‘ra, 2027-yilga borib 8.1 trillion dollarga yetishi kutilmoqda [2]. O‘zbekistonda ham elektron tijorat so‘nggi yillarda jadal rivojlanmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda elektron tijorat savdo aylanmasi 2022-yilga nisbatan 45% ga oshib, 28 trillion so‘mdan ortiqni tashkil etdi [3]. Mobil ilovalar orqali amalga oshirilgan xaridlar hajmi esa umumiy elektron tijorat savdosining 60% dan ziyodini tashkil etmoqda, bu esa iste’molchilarning raqamli platformalarga tobora ko‘proq murojaat qilayotganini ko‘rsatadi [3]. Ushbu raqamlar elektron tijoratning nafaqat global, balki O‘zbekiston iqtisodiyotida ham strategik ahamiyat kasb etayotganini yaqqol ko‘rsatadi. Bu esa talab va taklif mexanizmlarini chuqur tahlil qilish, ularning o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlash va optimallashtirish bo‘yicha samarali strategiyalarni ishlab chiqish zaruratini keltirib chiqaradi. Mazkur tadqiqot elektron tijoratda talab va taklif xatti-harakatlarini o‘rganish orqali yuzaga kelayotgan dolzarb muammolarni hal etishga qaratilgan. Hozirgi kunda raqamli bozorlar juda tez o‘zgaruvchan bo‘lib, bu yerda iste’molchi xulq-atvori, texnologik innovatsiyalar va raqobat muhiti talab hamda taklifga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, narx elastikligi, tarmoq effektlari va platforma iqtisodiyoti kabi omillar an’anaviy bozorlardan farqli ravishda o‘ziga xos xususiyatlarga ega. O‘zbekiston sharoitida esa elektron tijorat infratuzilmasining nisbatan yangi rivojlanayotganligi, logistika tizimidagi ba’zi cheklovlar, shuningdek, aholining raqamli savodxonlik darajasi talab va taklifni shakllantirishda o‘ziga xos muammolarni keltirib chiqaradi [5]. Bu esa platformalar uchun optimal narx siyosatini belgilash, xarid qilish ehtimolini prognoz qilish va taklifni samarali boshqarishda qiyinchiliklar tug‘diradi. Ushbu tadqiqot orqali biz ana shunday hal etilmagan muammolarga yechim topish va elektron tijorat subyektlari uchun amaliy tavsiyalar ishlab chiqishni maqsad qilganmiz. Elektron tijoratda talab va taklif xatti-harakatlarining nazariy asoslari va amaliy jihatlari jahon olimlari tomonidan keng o‘rganilgan. Xususan, Chris Anderson (2006) o‘zini ...