KURS ISHI

KIRISH Eng yangi tektonik tuzilmalar va materiklardan okean qobig‘igacha bo‘lgan oraliqlar geodinamikasi kurs ishi mavzusining dolzarbligi va zarurati juda yuqori bo‘lib, bu bevosita global iqtisodiyot va aholi xavfsizligi bilan bog‘liqdir. So‘nggi o‘n yilliklarda dunyo bo‘yicha zilzilalar natijasida yuzaga kelgan iqtisodiy zarar o‘rtacha yillik 20 milliard AQSH dollaridan oshib ketgan [1]. Jumladan, O‘zbekiston hududi seysmik faol zonalardan biri hisoblanadi. O‘zbekiston Favqulodda vaziyatlar vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakatimiz hududida har yili o‘rtacha 300 dan ortiq kuchsiz va o‘rtacha zilzilalar qayd etiladi [2]. Toshkent zilzilasi (1966) kabi halokatli hodisalar tarixda muhim iz qoldirgan bo‘lib, bunday tabiiy ofatlarning oldini olish va ularning oqibatlarini kamaytirish uchun Yer qobig‘idagi geodinamik jarayonlarni chuqur o‘rganish juda muhimdir. Global isish sharoitida tektonik plitalar harakati bilan bog‘liq bo‘lgan vulqon otilishlari, tsunamilar va tog‘ ko‘chkilari kabi hodisalar intensivligi ortishi kuzatilmoqda, bu esa ushbu tadqiqot yo‘nalishiga bo‘lgan ehtiyojni yanada oshirmoqda [3]. Ushbu mavzu bugungi kunda ayniqsa muhimdir, chunki Yer yuzasining doimiy dinamik o‘zgarishlari insoniyat faoliyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Hozirgacha geodinamik jarayonlar va ularning murakkab o‘zaro bog‘liqliklarini to‘liq tushunish, ayniqsa, materik va okean qobig‘i o‘tish zonalarida, yetarli darajada o‘rganilmagan. Yer qobig‘ining eng yangi tektonik harakatlari, xususan, O‘rta paleogen-antropogen davrlardagi deformatsiyalar, tog‘ jinslarining buzilishiga, foydali qazilmalar konlarining shakllanishiga va seysmik faollikka olib keladi [4]. Ushbu jarayonlarni chuqur tahlil qilish, tabiiy resurslarni qidirish, tog‘-kon sanoatida xavfsizlikni ta’minlash va aholi punktlarini seysmik xavfdan himoya qilish bo‘yicha samarali strategiyalarni ishlab chiqish uchun asos yaratadi. Zamonaviy texnologiyalarning, xususan, GNSS va seysmik tomografiya usullarining rivojlanishi geodinamik jarayonlarni ilgari tasavvur qilib bo‘lmaydigan aniqlikda o‘rganish imkoniyatini beradi, ammo bu ma’lumotlarni kompleks tahlil qilish va amaliy xulosalarga aylantirishda hali ko‘plab bo‘shliqlar mavjud. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi bo‘yicha jahon olimlari tomonidan muhim tadqiqotlar amalga oshirilgan. Masalan, Tanya Atwater (1970) plita tektonikasi nazariyasini rivojlantirib ...