KURS ISHI

KIRISH Jahon arab tili ta’limi bozori hajmi 2023-yilda 58 milliard dollarni tashkil etib, 2030-yilga borib 105 milliard dollarga yetishi prognoz qilinmoqda, bu esa yillik o‘sish sur’ati 9.3% ga tengdir [1]. O‘zbekistonda esa arab tilini o‘rganishga bo‘lgan qiziqish so‘nggi besh yilda 40% ga oshgan [2], xususan, Islom sivilizatsiyasi markazi va Toshkent Islom universiteti kabi muassasalarda arab tili kurslariga yozilgan talabalar soni har yili o‘rtacha 15% ga o‘smoqda [3]. Ushbu raqamlar arab tilining nafaqat diniy va madaniy, balki ilmiy va iqtisodiy jihatdan ham dolzarbligini ko‘rsatadi. Arab tili grammatikasining asosiy va eng murakkab qismlaridan biri bo‘lgan e’rob nazariyasi uning to‘g‘ri qo‘llanilishi va tushunilishida hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Mazkur nazariyani chuqur o‘zlashtirish tilning barcha darajalarida – fonetika, morfologiya va sintaksisda – yuqori darajada savodxonlikka erishish uchun zarurdir. E’rob nazariyasining ilmiy asoslari va tarixini o‘rganish tilshunoslikning fundamental masalalariga oydinlik kiritadi, shu bilan birga arab tili o‘qitish metodikasini takomillashtirishga xizmat qiladi. Bugungi kunda arab tilini o‘qitish va o‘rganish jarayonida e’rob nazariyasining murakkabligi ko‘plab talabalar uchun qiyinchilik tug‘dirmoqda. O‘zbekiston sharoitida arab tili ta’limida e’rob nazariyasining yetarli darajada chuqur o‘rganilmaganligi yoki an’anaviy usullar bilan o‘qitilishi sababli uni amaliy qo‘llashda xatolar ko‘p uchraydi. Xususan, e’rob holatlarini aniqlash, ularning ma’noviy va sintaktik funksiyalarini tushunishda jiddiy kamchiliklar mavjud. Bu esa arab tilidagi matnlarni to‘g‘ri tushunish va tahlil qilishda qiyinchiliklar keltirib chiqaradi, natijada talabalarning umumiy til malakasi pasayadi. Shu sababli, e’rob nazariyasining ilmiy asoslarini tizimli tahlil qilish, uning tarixiy rivojlanish bosqichlarini o‘rganish va zamonaviy ta’lim kontekstida uni samarali o‘qitish metodologiyalarini ishlab chiqish dolzarb masalalardan hisoblanadi. Mazkur kurs ishi e’rob nazariyasining nazariy-metodologik jihatlarini chuqur o‘rganish orqali yuqorida qayd etilgan muammolarni hal etishga, shuningdek, arab tili ta’limida sifatni oshirishga qaratilgan amaliy tavsiyalar ishlab chiqishga intiladi. E’rob nazariyasining ilmiy asoslari va tarixi so‘nggi asrlarda ko‘plab xorijiy va mahalliy olimlar tomonidan keng o‘rganilgan. Jumladan, Sibawayh (760-796) ...