KURS ISHI

KIRISH Kimyo sanoati global iqtisodiyotning lokomotivi hisoblanib, uning umumiy hajmi 2023-yilda 4,5 trillion AQSH dollarini tashkil etdi va yiliga o'rtacha 3-4% o'sish prognoz qilinmoqda [1]. Ushbu sanoatda etilen ishlab chiqarish asosiy o'rin tutadi, chunki u polietilen, etilen oksidi, stirol va vinilxlorid kabi ko'plab polimerlar va kimyoviy moddalar uchun kalit xomashyo vazifasini bajaradi. Jahon etilen bozori hajmi 2022-yilda 102,5 milliard AQSH dollarini tashkil etib, 2030-yilga borib 140 milliard dollardan oshishi kutilmoqda [2]. O'zbekistonning neft-gaz va kimyo sanoati jadal rivojlanmoqda, bu sohada investitsiyalar hajmi so'nggi besh yilda 15 milliard dollardan oshdi [3]. Xususan, "Uzbekneftgaz" AJ ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda gazni qayta ishlash quvvatlari 15% ga oshirilgan bo'lib, bu piroliz jarayonlarining samaradorligini oshirish zaruratini kuchaytirmoqda [4]. Respublikamizda uglevodorod xomashyosini chuqur qayta ishlash orqali yuqori qo'shilgan qiymatli mahsulotlar ishlab chiqarish strategik ustuvorliklardan biri hisoblanadi. Etandan etilen olish jarayonida piroliz pechlari asosiy uskuna bo'lib xizmat qiladi, chunki bu jarayonning umumiy energiya sarfining 60-70% gacha qismini tashkil etadi [5]. Pechning konstruktiv tuzilishi, issiqlik almashinuv tizimi va xomashyo bilan ishlash rejimi mahsulot selektivligi va konversiya darajasiga bevosita ta'sir qiladi. Hozirgi kunda mavjud piroliz pechlarining energiya samaradorligini oshirish, uglerod izini kamaytirish va hosil bo'ladigan mahsulotlarning sifatini yaxshilash dolzarb muammo bo'lib qolmoqda. O'zbekistonning global kimyoviy mahsulotlar bozoridagi raqobatbardoshligini oshirish uchun mahalliy sharoitga mos, zamonaviy va yuqori samarali piroliz pechlarini hisoblash va loyihalash metodologiyasini takomillashtirish muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, xomashyo tannarxini optimallashtirish va ishlab chiqarish jarayonida hosil bo'ladigan chiqindilar miqdorini kamaytirish bo'yicha yechimlar ishlab chiqish bugungi kunda hal etilmagan asosiy muammolardandir. Mavzuning o'rganilganlik darajasi bo'yicha chuqur tahlillar shuni ko'rsatadiki, etandan etilen olishda piroliz jarayonlari xalqaro miqyosda ko'plab olimlar tomonidan o'rganilgan. Masalan, P.S. Van Der Berg (1979) piroliz jarayonlarining kinetikasini o'rganib, uglevodorodlarning termik parchalanishining umumiy mexanizmlarini ta'riflab berdi [6]. ...