KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, farmatsevtika bozorining hajmi 2023-yilda 2,5 milliard dollarni tashkil etdi, bu 2022-yilga nisbatan 18% o‘sishni ko‘rsatadi [1]. Farmatsevtika sanoatiga kiritilgan investitsiyalar hajmi esa 2023-yilda 300 million dollardan oshib, sohaning strategik ahamiyatini yanada oshirdi [2]. Jahon miqyosida farmatsevtika bozorining umumiy hajmi 2023-yilda 1,6 trillion dollardan oshgan bo‘lib, kelgusi yillarda ham barqaror o‘sish prognoz qilinmoqda, bu esa aholi salomatligini ta’minlashda dori vositalarining o‘rni beqiyos ekanligini anglatadi [3]. Ushbu raqamlar farmatsevtika bozorining nafaqat global, balki O‘zbekiston iqtisodiyoti uchun ham muhim sektor ekanligini yaqqol ko‘rsatadi. Farmatsevtika bozori o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, unda talab va taklif, raqobat, narx shakllanishi kabi asosiy iqtisodiy qonunlar boshqa tarmoqlarga nisbatan o‘zgacha tarzda namoyon bo‘ladi. Aholining sog‘lig‘i va hayoti dori vositalariga bog‘liq bo‘lganligi sababli, iste’molchilarning fe’l-atvori ratsional qarorlardan ko‘ra hissiy va axborot asimmetriyasi sharoitida shakllanadi. Masalan, jiddiy kasalliklarga chalingan bemorlar uchun dorilar narxining yuqoriligi ularning talab elastikligini keskin pasaytiradi, chunki davolanish muqobilini topish imkoniyati cheklangan [4]. Shuningdek, dori vositalari bozori tartibga solish, innovatsiyalar va etika jihatidan ham murakkab tizim bo‘lib, unda iqtisodiy qonunlarning o‘ziga xos namoyon bo‘lishini chuqur tahlil qilish zarurati mavjud. Bugungi kunda farmatsevtika bozorida narx siyosati, mahsulot diversifikatsiyasi va marketing strategiyalari iste’molchilarning qaror qabul qilish jarayonlariga qanday ta’sir ko‘rsatayotganini o‘rganish orqali sohaga oid dolzarb muammolarni hal etish, jumladan, dori vositalarining hamyonbopligini ta’minlash va sifat nazoratini kuchaytirish bo‘yicha samarali choralar ishlab chiqish mumkin. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi xalqaro miqyosda bir qator taniqli olimlar tomonidan chuqur tadqiq etilgan. Masalan, Michael E. Porter (1980) o‘zining "Competitive Strategy" asarida sanoat tahlili uchun "beshta kuch" modelini taklif qilgan bo‘lib, bu farmatsevtika bozoridagi raqobatning o‘ziga xosligini tushunishga asos yaratdi [5]. Gary S. Becker (1965) "A Theory of the Allocation of Time" asarida iste’molchilarning vaqt va resurslardan f ...