KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasida farzandlikka asrab olish institutining huquqiy va amaliy ahamiyati tobora ortib bormoqda. O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda sudlar tomonidan farzandlikka asrab olish bo‘yicha 4 mingdan ortiq ish ko‘rib chiqilgan bo‘lib, bu 2022-yilga nisbatan 8% ga oshganligini ko‘rsatadi [1]. Xususan, voyaga yetmagan bolalar soni 10 milliondan ortiq bo‘lgan mamlakatda, ota-ona qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalarni himoya qilish va ularga to‘laqonli oila muhitini yaratish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Mazkur jarayonning huquqiy asoslari, xususan, Fuqarolik protsessual huquqi doirasida sud tartibida ko‘rib chiqilishi bolaning eng ustun manfaatlarini ta’minlashda asosiy kafolat bo‘lib xizmat qiladi. Bu esa farzandlikka asrab olish ishlarini sud tartibida ko‘rib chiqishning nazariy va amaliy jihatlarini chuqur tahlil qilishni taqozo etadi. Farzandlikka asrab olish ishlarini sud tartibida ko‘rib chiqish mexanizmi fuqarolik protsessual huquqining eng nozik va ijtimoiy jihatdan muhim sohalaridan biridir. Ushbu mavzu nafaqat yuridik, balki ijtimoiy-psixologik, demografik va hatto axloqiy jihatdan ham dolzarb sanaladi. Hozirgi kunda bu sohada bir qator muammolar hal etilmaganligicha qolmoqda, jumladan, protsessual qonunchilikdagi ayrim bo‘shliqlar, sud amaliyotida yagona yondashuvning yetishmasligi, vasiylik va homiylik organlari faoliyatida samaradorlikning turlicha darajasi, shuningdek, asrab oluvchi nomzodlarni tanlash va ularni kuzatish mexanizmlaridagi kamchiliklar shular jumlasidandir. Xalqaro huquq normalari va xorijiy tajribani milliy qonunchilikka implementatsiya qilish borasida ham tizimli yondashuvga ehtiyoj sezilmoqda. Farzandlikka asrab olish ishlarini sud tartibida ko‘rib chiqishning nazariy asoslari xalqaro va milliy ilmiy adabiyotlarda keng yoritilgan. Jahon olimlari orasida Elizabet Bartholet (Elizabeth Bartholet, 2017) o‘z tadqiqotlarida xalqaro farzandlikka asrab olishning huquqiy va axloqiy muammolarini tahlil qilib, bolaning eng ustun manfaatlarini ta’minlashda davlatlarning mas’uliyatini isbotlagan [2]. Martin Guggenheim (Martin Guggenheim, 2019) bolalar huquqlari va oila huquqi masalalarida sudlarning roli bo‘yicha chuqur izlanishlar olib borgan va bolaning protsessual huquqlarini kengaytirish zarurligini ta’kidlagan [3]. Donald Besharov (Donald Besha ...