KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasida fiskal siyosatning samaradorligi mamlakat iqtisodiyotining barqaror o'sishini ta'minlashda muhim rol o'ynaydi. O'zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo'mitasi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda YaIM o'sishi 6% ni tashkil etgan bo'lsa [1], davlat byudjeti taqchilligi YaIMga nisbatan 4,1% darajasida qayd etildi [2]. Bu ko'rsatkichlar iqtisodiy faollikning oshganligini bildirsada, byudjet taqchilligining saqlanib qolishi davlat moliyasini boshqarishda mavjud muammolarni ko'rsatadi. Xususan, davlat qarzi 2023-yil yakuniga ko'ra YaIMning 36,4% ga yetib, 32,1 mlrd dollarni tashkil etdi [3], bu esa fiskal siyosatni optimallashtirish va uning barqarorligini ta'minlash zaruriyatini yanada oshiradi. Soliq tushumlarining YaIMdagi ulushi 2023-yilda 21,5% bo'lib [4], soliq bazasini kengaytirish va soliq yukini adolatli taqsimlash imkoniyatlari mavjudligini ko'rsatadi. Bugungi kunda, global iqtisodiy nomuvofiqliklar va mintaqaviy geosiyosiy vaziyatlar sharoitida fiskal siyosat nafaqat makroiqtisodiy barqarorlikni ta'minlash, balki iqtisodiy o'sishni rag'batlantirish, ijtimoiy tenglikni oshirish va investitsion muhitni yaxshilashda ham hal qiluvchi ahamiyat kasb etmoqda. O'zbekistonning jahon iqtisodiyotiga integratsiyalashuvi jarayonida fiskal siyosatning shaffofligi, samaradorligi va xalqaro standartlarga mosligi dolzarb masalalardan biri bo'lib qolmoqda. Shu bilan birga, yashirin iqtisodiyotning mavjudligi, soliq ma'muriyatchiligidagi ba'zi kamchiliklar va davlat korxonalaridagi xarajatlar samaradorligini oshirish zarurati fiskal siyosatni chuqur tahlil qilish va takomillashtirishga bo'lgan ehtiyojni yuzaga keltirmoqda. Bu esa, davlatning iqtisodiy siyosatining ustuvor yo'nalishlarini belgilashda ilmiy asoslangan yondashuvlarni talab qiladi. Fiskal siyosat masalalari jahon miqyosida ko'plab olimlar tomonidan chuqur o'rganilgan. Jon Meynard Keyns (1936) o'zining "Ish bilan ta'minlash, foiz va pulning umumiy nazariyasi" asarida davlatning iqtisodiyotga aralashuvi, xususan, davlat xarajatlari va soliqlarning iqtisodiy faollikka ta'sirini asoslab berdi va Keynschilik nazariyasini shakllantirdi [5]. Milton Fridman (1968) monetar siyosatning ustuvorligini targ'ib qilar ekan, fiskal siyosatning faqat qisqa muddatli ta'sirga ega ekanligini ta'kidladi va uzoq muddatda uning samarasizligini ko'rsatdi [6]. Robert Barro (1974) "Barro-Rikardo ...