KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda bolalar orasida fonetik-fonematik nutq rivojlanishidagi buzilishlar soni so'nggi besh yilda o'rtacha 12-15% ga oshgani kuzatildi [1]. Xususan, O'zbekiston Respublikasi Sog'liqni saqlash vazirligi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda maktabgacha yoshdagi bolalarning qariyb 20%ida fonetik-fonematik nutq yetishmovchiligi (FFNY) tashxisi qo'yilgan bo'lib, bu ularning umumta'lim maktablarida o'qish jarayoniga jiddiy ta'sir ko'rsatmoqda [2]. Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti (JSST) hisobotlarida qayd etilishicha, rivojlanishida nuqsoni bo'lgan bolalarning 7-10 foizi nutq buzilishlaridan aziyat chekadi, bu ko'rsatkich rivojlanayotgan mamlakatlarda, jumladan O'zbekistonda ham yuqoriroqdir [3]. Bunday holat bolalarning keyingi ta'lim olishida, ijtimoiy moslashuvida va psixologik rivojlanishida qator muammolarni keltirib chiqarmoqda, shuningdek, jamiyatda inklyuziv ta'lim tamoyillarini joriy etishga ham to'siq bo'lmoqda. Shu bois, fonematik idrokni erta yoshdan shakllantirish bo'yicha samarali yondashuvlarni ishlab chiqish va amaliyotga joriy etish bugungi kunning eng dolzarb vazifalaridan hisoblanadi. Ushbu mavzu, ayniqsa, O'zbekiston kontekstida, zamonaviy ta'lim tizimini rivojlantirish va inklyuziv ta'limni kengaytirish strategiyasi doirasida alohida ahamiyat kasb etadi [4]. Hozirda fonetik-fonematik nutq buzilishlari bo'lgan bolalarda fonematik idrokni shakllantirish bo'yicha yagona, tizimlashtirilgan va mahalliy sharoitga moslashtirilgan metodik qo'llanmalar yetarli emas. Mavjud adabiyotlar asosan umumiy nazariy yondashuvlar yoki xorijiy tajribalarni qamrab oladi, O'zbekistonning milliy-madaniy xususiyatlari va til tizimini inobatga olgan holda amaliy strategiyalarni ishlab chiqishga ehtiyoj katta [5]. Ayniqsa, dizartriya, alaliya va dislaliya kabi murakkab nutq buzilishlari fonida fonematik idrokni rivojlantirish bo'yicha aniq mexanizmlar va differensial yondashuvlar yetishmaydi. Natijada, korreksion pedagoglar va logopedlar uchun samarali diagnostika vositalari va individual rivojlantirish dasturlarini yaratishda qator qiyinchiliklar yuzaga kelmoqda. Bu esa, o'z navbatida, bolalarning maktabga tayyorligini pasaytirib, kelgusida o'qish va yozish ko'nikmalarini egallashida jiddiy to'siqlarga sabab bo'lishi mumkin [6]. Fonematik idrokni shakllantirish muammosi jahon ilmiy doiralarida keng o'rganilgan. Jumladan, R. E. Levina nutq rivojlanishini ...