KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda 2023-yilda energetika sohasidagi umumiy elektr iste'moli 75 milliard kilovatt-soatdan oshdi [1], bu ko'rsatkichning yildan yilga o'rtacha 5-7% ga o'sishi prognoz qilinmoqda [2]. Bu o'sish elektr energiyasidan samarali foydalanish va yorug'lik manbalarini optimallashtirish zaruratini kuchaytiradi. Shu bilan birga, yoritish tizimlarining energiya samaradorligi 2022-yilda o'rtacha 30% dan pastroq bo'lganligi qayd etilgan [3], bu esa yoritish texnologiyalarini modernizatsiya qilish va fotometrik kattaliklarni chuqur o'rganish orqali sezilarli iqtisodiy va ekologik foyda olish imkoniyatini ko'rsatadi. Jahon miqyosida yoritish bozori hajmi 2023-yilda 100 milliard dollardan ortiqni tashkil etgan [4], va bu bozorning yillik o'sish sur'ati 6-8% ni tashkil qilmoqda [5], bu esa fotometrik kattaliklarning ilmiy va amaliy ahamiyatini yanada oshiradi. Fotometrik kattaliklarni o'rganish nafaqat energetika samaradorligini oshirish, balki inson salomatligi va ish unumdorligini ta'minlashda ham muhim rol o'ynaydi. Ko'plab sanoat korxonalari, ofis binolari va maishiy obyektlarda yorug'likning miqdoriy va sifat ko'rsatkichlari standartlarga javob bermaydi, bu esa ko'z zo'riqishi, xato qilish ehtimolining ortishi va mehnat samaradorligining pasayishiga olib keladi [6]. Misol uchun, noto'g'ri tanlangan yoritish tizimlari ish joyida ish unumdorligini 10-15% ga pasaytirishi mumkin [7]. Shuningdek, yorug'likning spektral tarkibi va yorug'lik oqimining bir xilligi kabi omillar yorug'lik ifloslanishi muammosini keltirib chiqarmoqda, bu esa astronomik kuzatuvlarga to'sqinlik qilishdan tortib, ekotizimlarga salbiy ta'sir ko'rsatishgacha bo'lgan qator muammolarni yuzaga keltiradi [8]. Ushbu muammolarni hal etish uchun fotometrik kattaliklarning chuqur nazariy va amaliy tahlili zarurdir. Fotometrik kattaliklarning nazariy asoslari va o'lchash usullari bo'yicha dunyo miqyosida ko'plab fundamental tadqiqotlar o'tkazilgan. Masalan, J. Lambert (1760) yorug'likning diffuz tarqalishi qonuniyatlarini aniqlagan va fotometriya faniga asos solgan [9]. C. Huygens (1690) yorug'likning to'lqin nazariyasini ishlab chiqib, yorug'likning tarqalishi va interferensiyasi kabi hodisalarni tushuntirgan [10]. A. Einstein (1905) fotoeffekt nazariyasini yaratib, yorug'likning korpuskulyar xususiyatlarini isbotlagan va foton tushunchasini kiritgan [11]. B. L. Van der Waerden (1967) yorug'l ...