KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasida fuqarolik huquqbuzarliklari soni so'nggi besh yilda o'rtacha yillik 7% ga o'sish tendentsiyasini ko'rsatmoqda [1]. Jumladan, mulkiy nizolar bilan bog'liq sud ishlari 2023-yilda 2019-yilga nisbatan 28% ga ko'paygan [2]. Fuqarolik qonunchiligining vaqt, makon va shaxslar doirasida to'g'ri va samarali qo'llanilishi ushbu o'sayotgan nizolarni hal etishda muhim ahamiyat kasb etadi. Global miqyosda esa, transchegaraviy fuqarolik-huquqiy munosabatlar hajmi har yili 10-12% atrofida kengayib bormoqda, bu xalqaro xususiy huquq normalarini to'g'ri talqin qilish va qo'llash zaruratini yanada oshiradi [3]. Bunday holatlar, ayniqsa, turli yurisdiktsiyalarda amal qiluvchi qonun normalari o'rtasidagi ziddiyatlar yuzaga kelganda, huquqiy aniqlikni ta'minlash va tomonlarning qonuniy manfaatlarini himoya qilish uchun puxta huquqiy tahlilni talab qiladi. Fuqarolik qonunchiligining amal qilish doirasiga oid masalalar nafaqat nazariy jihatdan, balki amaliy sud amaliyotida ham jiddiy muammolarni keltirib chiqarmoqda. Ko'pincha, qonunlarning retroaktiv kuchga ega bo'lishi yoki bo'lmasligi, hududiy amal qilish prinsiplari va fuqaroligi bo'lmagan shaxslarning huquqiy maqomi kabi masalalar sudlarda uzoq tortishuvlarga sabab bo'ladi. Mavjud huquqiy bo'shliqlar va qarama-qarshi qonun normalari sud statistikasida aks etgan nizolarning murakkabligini oshirib, ularni hal etish muddatlarini uzaytiradi. Misol uchun, Fuqarolik ishlari bo'yicha sudlarda 2023-yilda ko'rilgan ishlarining 15% dan ortig'i aynan qonunlarning vaqt va makonda qo'llanilishi bilan bog'liq procedural qiyinchiliklar tufayli qayta ko'rishga yuborilgan [4]. Bu esa, fuqarolik qonunchiligining amal qilish doirasini tartibga soluvchi normalarni yanada takomillashtirish, yagona amaliyotni shakllantirish va huquqiy aniqlikni oshirish zarurligini yaqqol ko'rsatib turibdi. Mavzuning o'rganilganlik darajasi xalqaro va milliy miqyosda turli olimlar tomonidan chuqur tadqiq etilgan. Xususan, G.K. Cherepaxin (1958) "Qonunning orqaga qaytuvchi kuchi" tushunchasini ilmiy asoslab, fuqarolik qonunchiligining vaqt bo'yicha amal qilish prinsiplarini batafsil tahlil qilgan [5]. R.D. Shkurlatov (1975) o'z ishlarida qonunlarning hududiy amal qilish prinsiplarini, jumladan, lex loci actus va lex loci contractus kabi qoidalarni xalqaro xususiy huquq nuqtai nazaridan yoritib bergan [6]. Shuningdek, L.A. Lunts ...