KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonning iqtisodiy rivojlanishida neft-gaz sanoati hal qiluvchi ahamiyatga ega bo'lib, tabiiy va yo'ldosh gazlarni samarali qayta ishlash mamlakat energetik xavfsizligi va eksport salohiyatini oshirishning asosiy omillaridan biridir. O'zbekiston Respublikasi Statistika agentligi (2023) ma'lumotlariga ko'ra, 2022 yilda respublikada qariyb 52.6 milliard kub metr tabiiy gaz qazib olingan bo'lib [1], bu hajmlarning sifatli qayta ishlanishi yuqori qiymatli mahsulotlar ishlab chiqarish uchun asos bo'ladi. Gazni qayta ishlash jarayonlarida katalizatorlar hal qiluvchi rol o'ynaydi; ular oltingugurt birikmalaridan tozalash (masalan, H2S ni Claus jarayoni orqali), uglevodorodlarni fraksiyalash va hatto Gas-to-Liquids (GTL) kabi murakkab sintetik yoqilg'i ishlab chiqarishgacha bo'lgan bosqichlarda jarayon tezligini, selektivligini va samaradorligini oshiradi. Global miqyosda gazni qayta ishlashda katalizatorlar bozori 2023 yilda 7.8 milliard AQSH dollariga yetgan [2] va 2030 yilga borib yillik o'rtacha 6.5% o'sish bilan 12.3 milliard AQSH dollarini tashkil etishi prognoz qilinmoqda [3]. Bu ko'rsatkichlar sohaga yo'naltirilgan sarmoyalarning va innovatsion katalitik yechimlarga bo'lgan talabning yuqoriligini namoyish etadi. Xususan, tabiiy gazdan sintez-gaz orqali suyuq yoqilg'i olish imkonini beruvchi GTL texnologiyalari O'zbekiston uchun energetika diversifikatsiyasi va yuqori qo'shilgan qiymatli mahsulotlar eksportini oshirish nuqtai nazaridan juda muhimdir, bu esa Muborak GPP va Sho'rtan GKM kabi yirik komplekslarda modernizatsiya jarayonlarining asosiy yo'nalishlaridan biri hisoblanadi [4]. Bugungi kunda jahon energetika bozoridagi o'zgaruvchanlik, barqaror rivojlanishga intilish va atrof-muhitni muhofaza qilish bo'yicha qat'iy talablar gazni qayta ishlash texnologiyalarini doimiy takomillashtirishni taqozo etmoqda. Mavjud an'anaviy katalizatorlar ko'pincha yuqori energiya sarfi, cheklangan selektivlik, tez deaktivatsiya va qimmatbaho xomashyolarga bog'liqlik kabi muammolarga duch keladi. Masalan, eski avlod katalizatorlari yuqori harorat (300-450°C) va bosim (10-30 atm) sharoitida ishlashi tufayli operatsion xarajatlarni 10-15% ga oshirishi mumkin [5], shu bilan birga ularning xizmat muddati nisbatan qisqa bo'ladi (odatda 2-3 yil). Bu esa katalizator faolligini, selektivligini, barqarorligini va xizmat muddatini oshirish, shu bilan birga ishlab chi ...