KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonning mineral resurslar bozoridagi roli mustahkamlanib bormoqda, mamlakatda gil qazib olish va undan foydalanish hajmi so'nggi besh yilda o'rtacha 12% ga o'sgan [1]. Xususan, 2023-yilda gil mahsulotlari ishlab chiqarish hajmi 1,5 million tonnadan oshib, ushbu sektordagi umumiy qiymat 250 milliard so'mdan ortiqni tashkil etdi [2]. Bu ko'rsatkichlar qurilish materiallari, keramika, neft va gaz sanoati kabi tarmoqlarda gilga bo'lgan talabning yuqoriligini aks ettiradi. Jahon miqyosida esa, gillar bozorining umumiy hajmi 2023-yilda 20 milliard AQSh dollarini tashkil etgan bo'lib, kelgusi besh yilda yillik o'sish sur'ati 6% atrofida prognoz qilinmoqda [3]. Ayniqsa, kaolin va bentonit kabi yuqori qiymatli gillar sanoatda keng qo'llanilishi tufayli global miqyosda ularga bo'lgan ehtiyoj oshib bormoqda, bu esa resurslari boy mamlakatlar, shu jumladan O'zbekiston uchun yangi imkoniyatlar yaratadi [4]. Shu nuqtai nazardan, gillar kon sanoatining bugungi holati va ulardan samarali foydalanish dolzarb ahamiyat kasb etadi. Mamlakatimizda gil konlarini qazib olishda innovatsion texnologiyalarni joriy etish, xalqaro tajribalarni o'rganish va mahsulot sifatini oshirish masalalari hal etilmagan muammolar qatorida turibdi. Hozirgi kunda gil qazib olish jarayonlarida yuqori energiya sarfi, xomashyo yo'qotishlari va ekologik muammolar kuzatilmoqda, bu esa ishlab chiqarish tannarxini oshirib, raqobatbardoshlikni pasaytiradi [5]. Qolaversa, mavjud konchilik texnologiyalarining eskirganligi gil resurslaridan to'liq va samarali foydalanishga to'sqinlik qiladi. Shuningdek, ichki va tashqi bozorlarda gil mahsulotlariga bo'lgan o'zgaruvchan talabni qondirish uchun strategik rejalashtirish va risklarni boshqarish tizimini takomillashtirish zarurati paydo bo'lmoqda. Shu sababli, ushbu kurs ishi O'zbekistonda gil qazib olish sanoatini rivojlantirishning amaliy yechimlarini topishga qaratilgan. Gillar geologiyasi, xossalari va ulardan foydalanish masalalari jahon miqyosida ko'plab olimlar tomonidan chuqur o'rganilgan. Masalan, R.E.Grim (1968) o'zining "Gil mineralogiyasi" asarida gillar tarkibi, kristall tuzilishi va fizik-kimyoviy xossalarini fundamental darajada ochib bergan [6]. J.Murray (2007) esa gil minerallarining sanoatdagi qo'llanilish sohalarini tahlil qilib, ularning turlicha sanoat tarmoqlaridagi ahamiyatini ko'rsatib bergan [7]. B.Scherer (2015) bentonit g ...