KURS ISHI

KIRISH Qishloq xo‘jaligi – har qanday davlat iqtisodiyotining fundamental tayanchidir, ayniqsa O‘zbekiston kabi agrar mamlakatlar uchun uning ahamiyati beqiyosdir. Shu nuqtai nazardan, ekin hosildorligini ta’minlash va oziq-ovqat xavfsizligini mustahkamlash, zararkunandalarga qarshi samarali kurash choralarini ishlab chiqish va joriy etish orqali erishiladi. O‘zbekistonda paxta yetishtirish iqtisodiyotning muhim sektorlaridan biri bo‘lib, 2023-yilda mamlakatda 3.8 million tonna paxta xomashyosi yig‘ib olindi [1]. Biroq, g‘o‘za tunlami (Helicoverpa armigera) ushbu muhim ekinning asosiy zararkunandalaridan biri bo‘lib qolmoqda, u har yili paxta hosilining o‘rtacha 20-30% ini nobud qiladi, ba’zi holatlarda esa bu ko‘rsatkich 50% ga yetishi mumkin [2]. Bu har yili millionlab dollar miqdoridagi iqtisodiy yo‘qotishlarga olib keladi va fermerlarning daromadiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu zararkunandaga qarshi kurash choralariga sarflanadigan mablag‘lar ham sezilarli bo‘lib, paxta maydonlarida tunlamga qarshi kurash uchun yillik xarajatlar O‘zbekiston bo‘yicha 100 milliard so‘mdan oshadi [3]. Bu ko‘rsatkichlar, g‘o‘za tunlamiga qarshi samarali va barqaror kurash usullarini ishlab chiqish hamda joriy etishning naqadar dolzarb ekanligini yaqqol ko‘rsatadi. Mavzuning dolzarbligi shundaki, g‘o‘za tunlami kabi polifag zararkunandalar nafaqat paxta, balki pomidor, makkajo‘xori, sabzavotlar va dukkakli ekinlar kabi 100 dan ortiq o‘simlik turlariga zarar yetkazadi [5]. Bugungi kunda kimyoviy pestitsidlardan ortiqcha foydalanish tuproq unumdorligining pasayishi, atrof-muhitning ifloslanishi va foydali entomofaglarning yo‘q bo‘lib ketishi kabi jiddiy ekologik muammolarni keltirib chiqarmoqda [6]. Bundan tashqari, tunlamning pestitsidlarga nisbatan chidamlilikni rivojlantirishi muammosi ham tobora keskinlashmoqda, bu esa an’anaviy kurash usullarining samarasizligiga olib kelmoqda. Shu sababli, integratsiyalashgan kurash choralarini (IKCh) tadqiq etish va amaliyotga tatbiq etish zararkunandalarning bioekologik xususiyatlarini chuqur o‘rganish, iqtisodiy zarar chegarasini aniqlash va turli kurash usullarini (agrotexnik, biologik, kimyoviy va genetik) uyg‘unlashtirish orqali zararkunanda populyatsiyasini nazorat qilishni ta’minlaydi. Mazkur yondashuv, hosildorlikni barqaror oshirish bilan birga, atrof-muhitni muhofaza qilish va fermerlarning iqtisodiy farovonligini yaxshila ...