KURS ISHI

KIRISH G‘o‘za tunlami (Helicoverpa armigera) qishloq xo‘jaligi ekinlari, xususan g‘o‘za hosildorligiga jiddiy zarar yetkazuvchi asosiy zararkunandalardan biri hisoblanadi. O‘zbekistonda g‘o‘za yetishtiriladigan maydonlarda ushbu zararkunanda keltiradigan iqtisodiy zarar har yili o‘rtacha 15-20% ni tashkil etadi, ayrim holatlarda esa hosilning 50% gacha yo‘qotilishiga olib kelishi mumkin [1]. Qishloq xo‘jaligi vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda g‘o‘za tunlamiga qarshi kurash choralari uchun davlat byudjetidan 35 milliard so‘mdan ortiq mablag‘ sarflangan bo‘lsa-da, yetkazilgan iqtisodiy zarar 280 milliard so‘mga baholangan [2]. Global miqyosda ham Helicoverpa armigera keltiradigan yillik zarar 2 milliard dollardan oshiqni tashkil etadi, pestitsidlarga qarshi rezistentlikning rivojlanishi esa ushbu muammoni yanada murakkablashtirmoqda [3]. Shu bois, g‘o‘za tunlamining bioekologik xususiyatlarini chuqur o‘rganish va unga qarshi integratsiyalashgan kurash choralarini takomillashtirish nafaqat mamlakatimiz, balki jahon qishloq xo‘jaligi uchun ham dolzarb ahamiyat kasb etadi. Ushbu mavzuning dolzarbligi shundaki, g‘o‘za tunlamiga qarshi mavjud kurash usullari, asosan kimyoviy pestitsidlarga asoslangan bo‘lib, ekologik muammolar, jumladan tuproq va suvning ifloslanishi, foydali entomofaglarning yo‘q bo‘lib ketishi hamda tunlam populyatsiyasida kimyoviy vositalarga nisbatan chidamlilikning shakllanishiga olib kelmoqda [5]. O‘zbekistonda hali ham tunlamning populyatsiya dinamikasi, uning atrof-muhit omillariga moslashuvi va genetik o‘zgaruvchanligi bo‘yicha chuqur kompleks tadqiqotlar yetarlicha olib borilmagan [6]. Xususan, g‘o‘za tunlamining mahalliy sharoitlarga xos bioekologik xususiyatlari, uning har bir rivojlanish fazasining (tuxum, qurt, g‘umbak, imago) morfobiologik tavsifi va bu ma’lumotlar asosida samarali integratsiyalashgan kurash strategiyalarini ishlab chiqishga oid metodologik yondashuvlar to‘liq shakllanmagan. Shu sababli, ilmiy asoslangan, ekologik xavfsiz va iqtisodiy jihatdan samarali kurash choralarini ishlab chiqish zarurati bu mavzuning muhimligini yanada oshiradi. G‘o‘za tunlami bioekologiyasi va unga qarshi kurash choralari bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar jahon miqyosida ko‘plab olimlar tomonidan o‘rganilgan. Masalan, **Fitt (1994)** Helicoverpa armigera populyatsiyasi dinamikasi va uning har xil ekinlardagi zararini batafsil tahlil qili ...